Аудіоплеєр

Готово до відтворення прямого ефіру.

--:--
--:--

מיט ייִדישע פּאָגראָמען איז קיינער ניט געווען שטאָלץ, אָבער מע האָט זיי געמאַכט און באַשולדיקט דערין די קעגנער, — דער היסטאָריקער הענאַדי יעפֿימענקאָ

אינעם נײַעם עפּיזאָד פֿונעם פּאָדקאַסט „ווידערשטאַנד. סופּראָטיוו“ רעדן מיר וועגן דער לאַגע פֿון ייִדן — און ניט נאָר פֿון זיי — אויפֿן שטח פֿון דער הײַנטיקער אוקראַיִנע אין דער תּקופֿה פֿון 1917 ביז 1921.

מיט ייִדישע פּאָגראָמען איז קיינער ניט געווען שטאָלץ, אָבער מע האָט זיי געמאַכט און באַשולדיקט דערין די קעגנער, — דער היסטאָריקער הענאַדי יעפֿימענקאָ
Додати Громадське радіо як бажане джерело в Google
--:--
--:--
Відкрити аудіофайлВідкриває вихідний аудіофайл у новій вкладці.

די יאָרן 1917–1921

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: פּאַן הענאַדי, הײַנט רעדן מיר מיט אײַך וועגן די יאָרן 1917 ביז 1921. מיר האָבן שוין געהאַט אַ שמועס, ווען מיר האָבן געפּרוּווט כאָטש באַצייכענען און אָפּגרענעצן דעם שטח, וועגן וועלכן מיר רעדן הײַנט. איז אַז מע נעמט דעם שטח פֿון דער הײַנטיקער אוקראַיִנע און פּונקט די דאָזיקע תּקופֿה, די יאָרן 1917–1921, ווי איז געווען די לאַגע פֿון די ייִדן, און בכלל דער מצבֿ אויף די דאָזיקע ערדן? וואָס דאַרפֿן מיר דערוועגן פֿאַרשטיין?

הענאַדי יעפֿימענקאָ: מיר דאַרפֿן פֿאַרשטיין די סיטואַציע, אין וועלכער ס׳האָט זיך געפֿונען צוערשט, אין 1917, די אונטער־רוסישע אוקראַיִנע, און שפּעטער — נאָך נאָוועמבער 1918 — מיזרח־גאַליציע און אַנדערע ערדן, וואָס זײַנען געווען אין באַשטאַנד פֿון אַנדערע מלוכות.

ווײַל אָן אַ פֿאַרשטאַנד, ווי די זאַכן זײַנען געשטאַנען אָנהייב 1917, וועט מען שפּעטער ניט קענען פֿאַרשטיין, פֿאַר וואָס דאָס אַלץ איז פֿאָרגעקומען. און אָנהייב 1917, נאָכן אומוואַרפֿן די אויטאָקראַטיע, האָט מען פּראָקלאַמירט פֿאַרשידענע פֿרײַהייטן און רעכט. מע האָט פּראָקלאַמירט די גלײַכבאַרעכטיקונג פֿון אַלע פֿעלקער, די גלײַכהייט פֿון אַלע שפּראַכן.

אַלע פֿרײַהייטן זײַנען פּראָקלאַמירט געוואָרן. און איר ווייסט, פֿאַר אַ סך — אַז מיר גייען שוין איבער, למעשה, צו דער ייִדן־פֿראַגע — איז דאָס געווען עפּעס אַ שאָק. „וואָס הייסט — די ייִדן?!“ ס׳איז אַפֿילו געווען אַזאַ אַרטיקל אין איינער פֿון די צײַטונגען, אַז „איצט וועלן די ייִדן האָבן אַלע רעכט“, פּונקט ווי אַלע פּראַוואָסלאַווע, ווײַל דעמאָלט האָט מען נאָך ניט צעטיילט לויט נאַציעס, לויט עטנישע גרופּעס, לאָמיר אַזוי זאָגן.

און פֿאַר אַ סך איז דאָס טאַקע געווען אַ „שאָק“, ווײַל יאָרן לאַנג זײַנען אונטער דער צאַרישער הערשאַפֿט געווען געוויסע באַגרענעצונגען פֿאַר דער ייִדישער באַפֿעלקערונג, און פֿון דער אַנדערער זײַט — מע קען ניט זאָגן פּריווילעגיעס — נאָר אַ שטופּן זיי צו אַ באַשטימטער עקאָנאָמישער טעטיקייט, וואָס האָט שפּעטער, אַזוי צי אַזוי, געקענט קומען אין אַ סתירה מיט דער הויפּט־באַפֿעלקערונג פֿון דער אָדער יענער טעריטאָריע. און אַז מע הייבט אָן רעדן וועגן אַלע די דאָזיקע געשעענישן, דאַרפֿן מיר פֿאַרשטיין, אַז ביז יענער צײַט איז די פּראַקטיק פֿון פּאָגראָמען שוין געווען גאַנץ פֿאַרשפּרייט.

די דאָזיקע דערשײַנונג — דער נאָמען אַליין איז אויפֿגעקומען אין דער צווייטער העלפֿט פֿונעם 19טן יאָרהונדערט, און ס׳זײַנען שוין געווען אַזעלכע באַוווּסטע ווי דער קעשענעווער פּאָגראָם, די פּאָגראָמען בעת דער ערשטער רוסישער רעוואָלוציע פֿון 1905–1907.

זיי זײַנען פֿאָרגעקומען אויפֿן הינטערגרונט פֿון געוויסע סאָציאַל־עקאָנאָמישע שוועריקייטן, נאָר דער אידעאָלאָגישער יסוד איז געווען, ערשטנס, אַז „ייִדן זײַנען אַנדערע“; די פּראַוואָסלאַווע קירך און די שוואַרץ־הונדערטער האָבן אויף אַלע אופֿנים געשטיצט, למעשה, אָט אַזאַ פֿאָרמולירונג.

און אַ „תּירוץ“ פֿאַר פּאָגראָמען האָבן געקענט זײַן, למשל, קלאַנגען וועגן אַ „ריטואַל־מאָרד“. מיר קענען דאָס פֿונעם קעשענעווער פּאָגראָם, אָדער מיר קענען דעם „בייליס־פּראָצעס“ — דאָרט האָט אויך אַ קלאַנג וועגן אַ ריטואַל־מאָרד אַרויסגערופֿן אַ כוואַליע פֿון אַנטי־ייִדישע שטימונגען, און אַזוי ווײַטער.

הייסט עס, מיר דאַרפֿן פֿאַרשטיין, מיט וואָס די געזעלשאַפֿט איז אַרײַן אין יענער צײַט, און וואָרין ס׳איז באַשטאַנען די „אַנדערשקייט“ פֿון ייִדן לגבי אוקראַיִנער, און פֿאַר אַלץ לגבי רוסן. דאָס זעלבע, אַגבֿ, אויך לגבי די דײַטשישע קאָלאָניסטן.

איך דערצייל אײַך דאָס און רוף אָן די עטנישע גרופּעס, אין וועמענס רעטאָריק ס׳זײַנען שוין געווען אַנטי־ייִדישע שטימונגען אינעם 19טן און 20סטן יאָרהונדערט.

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: וואָס איז וויכטיק אין דער דאָזיקער אַלגעמיינער טעמפּעראַטור פֿון דער געזעלשאַפֿט אין יענער צײַט? ווי איך פֿאַרשטיי, האָט בעצם יעדער געהאַט זײַן אייגענע טענה, לויט דער שטאַרקייט, לויט דער ריכטונג און אַזוי ווײַטער. איינער האָט זיך קאָנצענטרירט דווקא אויף רעליגיע, אַן אַנדערער — אפֿשר אויף געוויסע סאָציאַל־פּאָליטישע פֿרײַהייטן, אַזוי צו זאָגן, און אַ דריטער האָט נאָך געטראָגן אין זיך די אַלטע שינאה פֿון פֿריִערדיקע היסטאָרישע תּקופֿות. ווי אַזוי זאָלן מיר אויסטיילן די דאָזיקע וועקטאָרן? וואָס האָט מען זיי פֿאָרגעוואָרפֿן, וואָרין איז באַשטאַנען די אומגלײַכקייט, וואָרין איז באַשטאַנען דער פּראָטעסט?

הענאַדי יעפֿימענקאָ: איר ווייסט, מיר דאַכט זיך, אויב איך טועה זיך ניט, אַז איך האָב געלייענט בײַ פֿאָטי מעלעשקאָ אַן אינטערעסאַנטן געדאַנק: אַז „די ייִדן האָבן ניט געדאַרפֿט קיין נײַע מלוכות“.

ווײַל לויט דער פֿאָלקסציילונג פֿון 1897, ווי די פֿאָרשער האָבן אויסגעפֿונען, האָבן זיך אַרום 40 פּראָצענט פֿון דער ייִדישער באַפֿעלקערונג פֿאַרנומען מיט האַנדל. נאָך אַ דריטל איז געווען באַשעפֿטיקט אין דער אינדוסטריע — אַרײַנגערעכנט, ווי איך פֿאַרשטיי, אויך בעלי־מלאָכות און מענטשן פֿון פֿרײַע פּראָפֿעסיעס. מיט לאַנדווירטשאַפֿט האָבן זיי ערשט אָנגעהויבן, גאָר אַ מינימום — מיר דאַכט זיך, 3–4 פּראָצענט, אויב איך טועה זיך ניט.

איז וואָס איז דער עיקר, ווען מיר רעדן וועגן אינטערעסן? זיי האָבן יאָ געהאַט אַן אינטערעס. ייִדן האָבן שטענדיק, ווי איוואַן פֿראַנקאָ האָט געזאָגט, גערעדט אין קיִעוו — רוסיש, אין וואַרשע — רוסיש, אין גאַליציע — פּויליש, אין פּראָג — דײַטש. הייסט עס, זיי האָבן זיך אונטערגעגעבן, אָדער אָנגענומען די שפּראַך פֿון דעם, וועמען זיי האָבן געהאַלטן פֿאַר דעם דאָמינירנדיקן, פֿאַר דעם שטאַרקערן. אין וואַרשע, וואָס איז געווען אונטער דער מאַכט פֿונעם רוסישן צאַר, איז די פּאָליטיק געווען שאַרפֿער, און זיי האָבן גערעדט רוסיש.

אין עסטרײַך־אונגערן, אין לעמבערג — דאָרט וווּ ס׳זײַנען געווען אַזעלכע ברייטע אויטאָנאָמע נאַציאָנאַל־קולטורעלע רעכט — האָט געהערשט דער פּוילישער עלעמענט, און אין לעמבערג האָבן זיי גערעדט פּויליש. און דעריבער דאַרף מען רעדן וועגן זייערע אינטערעסן אויסגייענדיק פֿון דעם, אַז דאָס איז געווען אַן עטנישע מינדערהייט, וואָס האָט געפּרוּווט, ערשטנס, איבערלעבן אונטער באַגרענעצונגען אויף פּרנסות און טעטיקייט, און אין דער רוסישער אימפּעריע — אַפֿילו אויף באַזעצונג, באַגרענעצונגען אויפֿן באַזעצן זיך.

און פֿון דער אַנדערער זײַט — דאָס איז אַן עטנישע מינדערהייט, און דאָס האָט איר אָפּגעטאָן אַ שלעכטן שפּיצל: זי איז געווען אַ סך מער געבילדעט, ווי די הויפּט־מאַסע, לאָמיר אַזוי זאָגן, פֿון דער אוקראַיִנישער באַפֿעלקערונג אויפֿן שטח פֿון אוקראַיִנע, און דאָס זעלבע אין רוסלאַנד, אין ווײַסרוסלאַנד. הייסט עס, זי איז געווען אַ סך מער געבילדעט, אָבער האָט געהאַט די באַגרענעצונגען, וואָס זיי האָבן געוואָלט אָפּשאַפֿן. הייסט עס, לויט דער מיינונג פֿונעם דערמאָנטן מחבר, איז פֿאַר זיי דאָס וויכטיקסטע געווען אָפּצושאַפֿן די באַגרענעצונגען.

און צוערשט די רוסישע רעוואָלוציע, און דערנאָך — דער אָקטאָבער־איבערקער — האָבן באַשטעטיקט, אַז די באַגרענעצונגען פֿאַר ייִדן, וואָס זײַנען פֿריִער געווען, זײַנען אָפּגעשאַפֿט. און ס׳איז אַזוי אויסגעקומען, אַז דער אָקטאָבער־איבערקער, וואָס אַ סך פּאַרטייען — צווישן זיי אויך סאָציאַליסטישע, רוסישע — האָבן געהאַלטן פֿאַר אומגעזעצלעך, האָט אויף אַ געוויסער צײַט געפֿירט צו אַזאַ סאַבאָטאַזש, איר ווייסט — אַ סאַבאָטאַזש פֿון די מעשׂים פֿון דער נײַער רעגירונג. שפּעטער האָט דאָס אויך לענין אָנערקענט, אַז „צו הילף זײַנען געקומען די ייִדן“.

ייִדן, פֿאַר וועלכע די טירן פֿון די מלוכה־אָרגאַנען זײַנען פֿריִער געווען פֿאַרשלאָסן, זײַנען איצט דאָרט געוואָרן געוואונטשענע אָנטייל־נעמער, געוואונטשענע בויער, ווײַל די באָלשעוויקעס האָבן געדאַרפֿט מער־ווייניקער געבילדעטע שיכטן, כּדי צו שאַפֿן און אָנהאַלטן די מאַכט. און דאָ, זעט איר, וועל איך ניט זאָגן, אַז זיי זײַנען געווען ייִדן־פֿרײַנד — די באָלשעוויקעס, נו, גופֿא, נאָר זיי האָבן אויסגענוצט דאָס, וואָס האָט זיי געשטאַרקט, וואָס האָט געשטאַרקט די באָלשעוויסטישע מאַכט.

„די דערשײַנונג פֿון פּאָגראָמען איז פֿאַר אַלע אָרגאַניזירטע כּוחות געווען נעגאַטיוו. פֿאַר וואָס זשע האָט מען זיי געמאַכט?“

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: אין די יאָרן, וועגן וועלכע מיר רעדן, 1917–1921, אויף וועלכע געשעענישן, אויף וועלכע פּאָגראָמען, אויף וועלכע אַרויסווײַזונגען פֿון גוואַלד דאַרפֿן מיר אַכטונג געבן, און פֿאַר וואָס?

הענאַדי יעפֿימענקאָ: מיר דאַרפֿן אַכטונג געבן… איר ווייסט, די פֿראַגע פֿון די פּאָגראָמען איז גאַנץ גוט דורכגעפֿאָרשט, אָבער מע גיט אַכטונג דווקא אויף די גרעסטע אַרויסווײַזונגען פֿון דער דאָזיקער דערשײַנונג.

למשל, פֿאַר דעם פּאָגראָם, וואָס האָט, לאָמיר אַזוי זאָגן, געמאַכט אַ סוף צו דער אָרגאַניזירטער מיטאַרבעט פֿון ייִדנטום מיט די אוקראַיִנער, האַלט מען דעם פּראָסקעראָווער פּאָגראָם, ווײַל שפּעטער האָבן די כּוחות, וואָס זײַנען געווען קעגן דער אוקראַיִנישער פֿאָלקס־רעפּובליק, דאָס אַלץ שטאַרק אויסגענוצט, כּדי אונטערצושטרײַכן, אַז דאָס איז געווען די פּאָזיציע פֿון דער רעגירונג פֿון דער אוקראַיִנישער פֿאָלקס־רעפּובליק און פֿונעם אָרגאַניזירטן אוקראַיִנערטום, און אַז, הייסט עס, ייִדן און אוקראַיִנער „גייען ניט אויף איין וועג“.

וואָס שייך די דעניקינער און דער ווײַסער אַרמיי, זײַנען די באַצייכנדיקסטע — די קיִעווער און די פֿאַסטאָווער פּאָגראָמען, זיי ווערן דאָרט צום אָפֿטסטן דערמאָנט. וואָס שייך דער רויטער אַרמיי, ווערן צום אָפֿטסטן דערמאָנט די פּאָגראָמען נאָך דעם, ווי בודיאָניס אַרמיי האָט פֿאַרשפּילט אין דער מלחמה מיט פּוילן און האָט זיך צוריקגעצויגן, און ס׳זײַנען געווען מאַסנווײַזע ייִדישע פּאָגראָמען.

אַ באַזונדער אָרט פֿאַרנעמען אויך די פּאָגראָמען פֿון די אויפֿשטענדלער, און אַפֿילו די פּאָגראָמען פֿון די אַטאַמאַנען, און צווישן זיי — ווידער אַ באַזונדער אָרט — דער פּאָגראָם פֿון גריגאָריעוו, ווײַל ער איז פֿאַקטיש געבויט געווען אויף אַנטיסעמיטיזם ווי אויף איינער פֿון די אידעאָלאָגיעס. אָבער דאָס אַלץ — סײַ די ווײַסע, סײַ די רויטע, סײַ די גריגאָריעווצעס, סײַ די אָנהענגער, לאָמיר אַזוי זאָגן, פֿון אוקראַיִנע — דאָס אַלץ האָט געהאַט וואָרצלען אין דער פֿאַררעוואָלוציאָנערער פּאָליטיק, אין די פֿאַררעוואָלוציאָנערע אידעאָלאָגיעס.

און, וואָס איז זייער וויכטיק, פֿאַר יעדן אָרגאַניזירטן כּוח, אַפֿילו פֿאַר די ווײַסע, בײַ וועלכע ס׳איז געווען, נו, טאַקע, איר ווייסט, אַן אַנטי־ייִדישע אַגיטאַציע אויף מלוכה־שטאַפּל, אַפֿילו פֿאַר זיי, שוין ניט צו רעדן וועגן די באָלשעוויקעס אָדער די אוקראַיִנישע פֿאָלקס־רעפּובליק, איז די דערשײַנונג פֿון פּאָגראָם געווען אָנערקענט ווי נעגאַטיוו.

הייסט עס, אַפֿילו אין די פֿליבלעטלעך פֿון די ווײַסגאַרדיסטן, וואָס האָבן פֿריִער גערעדט דאָס מערסטע, און דערנאָך בכלל — אין זייער רעטאָריק האָבן גאָר אָפֿט געקלונגען דווקא אַנטי־ייִדישע מאָטיוון — אָבער אַפֿילו אין זייערע פֿליבלעטלעך איז געשטאַנען, אַז זיי זײַנען קעגן פּאָגראָם.

איך רעד שוין ניט וועגן דער אוקראַיִנישער פֿאָלקס־רעפּובליק און די באָלשעוויקעס, ווען זיי — אַגבֿ, מע קען נאָך רעדן אויך וועגן פּוילן; אַז מיר רעדן וועגן דעם שטח פֿון אוקראַיִנע, דאַרף מען דערמאָנען אויך פּוילן, ווײַל פֿון 1918 אָן זײַנען פּאָגראָמען געווען כאַראַקטעריסטיש פֿאַר מיזרח־גאַליציע, אָבער דאָרט האָבן זיי געמאַכט פֿאַר אַלץ פּאָליאַקן, און ניט אוקראַיִנער. איז אָט, מע דאַרף זאָגן, אַז די דערשײַנונג פֿון פּאָגראָמען איז פֿאַר אַלע אָרגאַניזירטע כּוחות געווען נעגאַטיוו.

פֿאַר וואָס זשע האָט מען זיי געמאַכט?

מיר זעען דאָך, ווי מיר רעדן הײַנט, אין דער מלחמה מיט רוסלאַנד, אַזוי פֿיל מאָל וועגן דעם, אַז זיי שיסן, און דאָס איז טאַקע אַזוי — בפֿרט אַז מע נעמט אין באַטראַכט די באָמבעס מיט שראַפּנעל, די קאַסעט־אַמוניציע, וואָס מע וואַרפֿט אַראָפּ אויף שטעט — אַז אַחוץ מיליטערישע צילן, האָבן זיי פֿאַר אַ ציל אָנצושרעקן די אוקראַיִנער, צו שאַפֿן אַ צושטאַנד פֿון שרעק און אַזוי ווײַטער. מיט ווערטער גיבן זיי דאָס דאָך ניט צו, אָבער ווען מיר — אַפֿילו צופֿעליק טרעפֿט ערגעץ אַן אונדזעריקע ראַקעט אָדער אַ דראָן, אָדער עפּעס אַנדערש — הייבן זיי גלײַך אָן רעדן, אַז „מע שיסט אויף ציווילע“ און אַזוי ווײַטער. הייסט עס, זעט איר, דער טערמין „שיסן אויף ציווילע“ איז נעגאַטיוו, ווײַל דאָס ווערט באַטראַכט ווי אַ פֿאַרלעצונג פֿון די געזעצן פֿון מלחמה.

אָבער דערבײַ טוען דאָס די רוסן פֿאַקטיש בכּיוון — זיי שיסן אויף ציווילע.

דאָס זעלבע איז געווען מיט די פּאָגראָמען, פֿאַרשטייט איר?

איך האָב דאָ פֿאַר זיך עטלעכע אויסצוגן פֿון דער באָלשעוויסטישער פּרעסע, פֿון דער אוקראַיִנישער פּרעסע, פֿון דער באָלשעוויסטישער רוסישער, פֿון דער באָלשעוויסטישער אוקראַיִנישער. און אין זיי קען מען געפֿינען אַ רשימה פֿון די פּאָגראָמען, וואָס זײַנען פֿאָרגעקומען אויף די שטחים פֿון זייערע קעגנער, פֿאַרשטייט איר?

„פּאָגראָמען זײַנען געווען אַלגעמיין אָנערקענט ווי פֿאַרברעכערישע מעשׂים…“

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: הייסט עס, זיי האָבן געשריבן וועגן די קעגנער, וועגן דעם, וואָס יענע טוען?

הענאַדי יעפֿימענקאָ: יאָ, יאָ, יאָ. הייסט עס, די אוקראַיִנישע פּרעסע האָט דערציילט וועגן פּאָגראָמען אין פּוילן, וועגן פּאָגראָמען אויף די שטחים, וואָס די באָלשעוויקעס האָבן קאָנטראָלירט, און פֿאַר אַלץ וועגן די ווײַסגאַרדיסטישע פּאָגראָמען. די באָלשעוויסטישע פּרעסע האָט דערציילט וועגן פּאָגראָמען — דאָרט איז אַפֿילו געווען אַזאַ טעזע: „וווּ מע טרײַבט אַרויס די סאָוועטישע מאַכט, דאָרט הייבן זיך אָן פּאָגראָמען“. זי האָט דערציילט וועגן פּאָגראָמען אין פּוילן, אין אוקראַיִנע, אין רומעניע, אין ווײַסרוסלאַנד, אין ליטע.

הייסט עס, אַפֿילו גאַנצע אַרטיקלען, וווּ מע האָט דערוועגן גערעדט. הייסט עס, פּאָגראָמען זײַנען געווען אַלגעמיין אָנערקענט ווי פֿאַרברעכערישע מעשׂים, און מיט פּאָגראָמען איז קיינער ניט געווען שטאָלץ.

„די אוקראַיִנער האָבן פֿון סאַמע אָנהייב געפּרוּווט מיטאַרבעטן מיט די ייִדישע כּוחות“

אָבער דערפֿאַר — ס׳איז געווען כּדאַי פֿאַר יעדער מאַכט, און די באָלשעוויקעס האָבן דאָס אויסגענוצט דאָס מערסטע — צו באַשולדיקן דעם קעגנער אין פּאָגראָמען. און דעריבער איז פֿאַראַן אַ יסוד צו זאָגן, אַז די פּאָגראָם־אַגיטאַציע אויף פֿרעמדע שטחים — פֿון די באָלשעוויקעס אויף די שטחים, וואָס די אוקראַיִנישע פֿאָלקס־רעפּובליק האָט קאָנטראָלירט, און אפֿשר אַפֿילו פֿון דער אוקראַיִנישער פֿאָלקס־רעפּובליק אויף די שטחים, וואָס די באָלשעוויקעס האָבן קאָנטראָלירט — האָט אַ מאָל געקלונגען פֿון די מײַלער פֿון די קעגנער פֿון דעם אָדער יענעם רעזשים, כּדי צו דיסקרעדיטירן דעם אָפּאָנענט, דעם קעגנער.

אָט אַזאַ דערשײַנונג. הייסט עס, ווי מע זאָגט, איז פּעטליוראַ בכלל געווען אַ ייִדן־פֿרײַנד, פֿאַרשטייט איר? מיר זאָגן, אַז די אוקראַיִנישע צענטראַלע ראַדע האָט זיך אָנגעהויבן מיטן ערשטן לאָזונג: ווען מע האָט פּראָקלאַמירט די גרינדונג פֿון דער אוקראַיִנישער צענטראַלער ראַדע ווי אַ נאַציאָנאַלן אָרגאַן, האָט מען גערעדט וועגן פֿולע רעכט פֿאַר די נאַציאָנאַלע מינדערהייטן.

שוין זומער זײַנען אין דער אוקראַיִנישער צענטראַלער ראַדע אַרײַן אָרגאַניזירטע ייִדישע אָרגאַניזאַציעס. און אין דעצעמבער 1917 האָט מען געשאַפֿן אַ גענעראַל־סעקרעטאַריאַט, שפּעטער — אַ מיניסטעריום פֿאַר ייִדישע ענינים, פּונקט ווי, אַגבֿ, ס׳איז געווען אַ מיניסטעריום פֿאַר גרויסרוסישע, פּוילישע ענינים. הייסט עס, צו רעדן וועגן עפּעס אַ שטרעבונג… פֿאַרקערט, די אוקראַיִנער האָבן פֿון סאַמע אָנהייב געפּרוּווט מיטאַרבעטן מיט די ייִדישע כּוחות.

אָבער, איר ווייסט, ווי מע האָט געשריבן אין איינעם פֿון די אַרטיקלען, מע האָט דערקלערט, פֿאַר וואָס אַזוי. די אוקראַיִנישע אָרגאַניזירטע כּוחות, די אוקראַיִנישע צענטראַלע ראַדע, די פֿירער — זיי האָבן געפּרוּווט אָפּשליסן אַן אָפּמאַך, אַ פֿאַרבאַנד, זיי האָבן געגעבן רעכט דעם אָרגאַניזירטן ייִדנטום.

און מע האָט געשאַפֿן עטלעכע ייִדישע סאָציאַליסטישע פּאַרטייען.

אַגבֿ, פֿאַקטיש אַלע זײַנען זיי געווען סאָציאַליסטיש. איך זאָג דאָס, ווײַל מע זאָגט אָפֿט די אוקראַיִנער: „די לינקע צענטראַלע ראַדע, די סאָציאַליסטישע, האָט חרובֿ געמאַכט אוקראַיִנע“. אָבער אַזאַ איז געווען די צײַט.

דאָרט זײַנען אויך געווען ייִדישע סאָציאַליסטישע פּאַרטייען, אַ טייל פֿון וועלכע האָבן זיך שפּעטער אָנגעשלאָסן צו די באָלשעוויקעס. אין 1917–1918 זײַנען געווען ייִדישע סאָציאַליסטישע פּאַרטייען. נו, און אין 1919 זײַנען זיי דאָרט נאָך לאַנג געבליבן.

און אָט, למעשה, האָבן זיי מיטגעאַרבעט, געגעבן נאַציאָנאַל־קולטורעלע אויטאָנאָמיע, הייסט עס, זיי האָבן געריכט זייערע מי אויפֿן אָרגאַניזירטן ייִדנטום.

און ווען האָבן די פּאָגראָמען באַקומען דעם גרעלסטן כאַראַקטער? אין 1919. כאָטש, ווי מיר זאָגן, האָבן זיי זיך אָנגעהויבן נאָך אין 1917, ווען דעזערטירער פֿון דער אַרמיי האָבן זיך אומגעקערט — זיי האָבן געמאַכט פּאָגראָמען, ווײַל דאָרט זײַנען שוין געווען אַנטי־ייִדישע שטימונגען. מע האָט דאָך דעם צאַר אַראָפּגעוואָרפֿן, פֿאַרשטייט איר, און אַזוי ווײַטער. אין 1918 איז דאָס אויפֿן שטח פֿון אוקראַיִנע געווען אַ ביסל ווייניקער, ווײַל ס׳איז געווען אַ שטאַרקע מאַכט, אָבער אין 1919 האָט זיך דאָס אָנגעהויבן נאָך דעם, ווי, למעשה, ייִדן זײַנען געוואָרן איינער פֿון די הויפּט־זײַלן פֿון די באָלשעוויקעס אין אוקראַיִנע. דערפֿון קומט מען ניט אַוועק. אַזוי איז עס טאַקע געווען.

און בפֿרט האָבן זיי זיך פֿאַרשטאַרקט, ווען… און פֿאַר וואָס זײַנען זיי דאָס געוואָרן? ווײַל, ווי מיר האָבן גערעדט, זיי זײַנען געווען געבילדעט, זיי האָבן געקענט שאַפֿן דעם אַפּאַראַט, וואָס וועט העלפֿן קאָנטראָלירן. הייסט עס, פֿון איין זײַט איז דאָס געווען אַזאַ אָביעקטיווע רעאַליטעט, אַז זיי זײַנען געווען אינטערעסירט אין ייִדן, ווײַל יענע האָבן דאָס געקענט טאָן — די באָלשעוויסטישע פֿירערשאַפֿט.

און פֿון דער אַנדערער זײַט, האָבן דווקא די באָלשעוויקעס אויך פּראָקלאַמירט אין די גרענעצן פֿון גאַנץ, פֿון גאַנץ רוסלאַנד — ריכטיקער, ווײַטער געפֿירט — יענע רעכט, און האָבן מאַסנווײַז צוגעצויגן ייִדן אין די רייען פֿון זייערע מלוכה־ און פּאַרטיי־אָרגאַנען. און אָט אַזוי איז עס אויסגעקומען, אַז די אוקראַיִנער קומען זיך אויס — הייסט עס, דאָס אָרגאַניזירטע אוקראַיִנערטום קומט זיך אויס מיטן אָרגאַניזירטן ייִדנטום — און די שטאַרקסטע נעגאַטיווע שטימונגען צווישן די מאַסן רופֿן אַרויס יענע מענטשן, פּערזאָנען פֿון ייִדישער אָפּשטאַמונג, וואָס האָבן זיך אָנגעשלאָסן אין דער באָלשעוויסטישער פּאַרטיי.

און איר ווייסט, ווי פּאָלאָז האָט געשריבן אין אַ בריוו* נאָך פֿון פֿעברואַר 1918, איך וועל ציטירן: „מיר האָבן דאָ אַלע געוואַרט אויף די באָלשעוויקעס“, — און די באָלשעוויקעס זײַנען בײַ די מאַסן געווען פֿאַרבונדן מיט ערד, מיט נאַציאָנאַלע און סאָציאַלע רעכט — און געקומען איז די „זשידיווסקאַ קאָמונאַ“.

און ער האָט דערקלערט, און גאַנץ לאָגיש דערקלערט, אַז ער איז געווען קעגן דעם, וואָס מע האָט אַוועקגערוקט די אָרטיקע סאָוועטישע מאַכט — דאָס, וואָס האָבן געטאָן, למעשה, די באָלשעוויקעס. אָבער די אָנוועזנהייט פֿון ייִדן האָט ער דווקא דערקלערט דערמיט, אַז דאָס איז דווקא דער אַקטיווסטער עלעמענט אין די שטעט, פֿאַרשטייט איר? אין די שטעטלעך, אין די שטעט, בפֿרט אויפֿן רעכטן ברעג פֿון דניעפּער — אַן אַקטיווער און געבילדעטער עלעמענט.

*ס׳גייט וועגן דעם בריוו פֿון מיכײַלאָ פּאָלאָז צו יאָסיף סטאַלין פֿון 15טן פֿעברואַר 1919

און ער האָט פּשוט אָנגעפֿילט מיט זיך די שפּאַלטן, וואָס זײַנען אויפֿגעקומען. און בײַ די אוקראַיִנער איז אַזוי אויסגעקומען, אַז יענע אָרגאַניזירטע ייִדישע כּוחות, פּאַרטייען, האָבן זיי כּמעט ניט געזען. און אויף די ערטער זײַנען געווען מענטשן מיט ייִדישע פֿאַמיליעס, וואָס מע האָט פֿאַרבונדן מיט דער קאָמונע, וואָס מע האָט פֿאַרבונדן מיטן פֿאַרבאָט פֿון יענער אָרטיקער סאָוועטישער מאַכט, וואָס איז געווען פֿאַרן קומען פֿון די באָלשעוויקעס, ווײַל דאָרט האָט מען אויך געשאַפֿן ראַטן.

מע האָט זיי אַפֿילו פֿאַרבונדן מיט נעגאַטיווע אויסדרוקן און קריטיק קעגן דעם עצם עקזיסטענץ פֿון דער אוקראַיִנישער פֿאָלקס־רעפּובליק, און דאָס זײַנען געווען ניט נאָר באָלשעוויקעס, נאָר אויך ייִדישע פֿאָרשטייער פֿון אַנדערע רוסישע פּאַרטייען, למשל, די זעלבע מענשעוויקעס. הייסט עס, דאָס אַלץ האָט זיך צונויפֿגעלייגט.

אַזוי אַרום, זײַנען די אוקראַיִנער זיך אויסגעקומען מיט די אָרגאַניזירטע ייִדן. און די שטאַרקסטע נעגאַטיווע השפּעה אויף דער אוקראַיִנישער געזעלשאַפֿט האָבן געהאַט די מעשׂים, למעשה, פֿון יענע פּערזאָנען פֿון ייִדישער אָפּשטאַמונג, וואָס זײַנען אַרײַן אין די אָרגאַנען פֿון פֿאַר אַלץ דער באָלשעוויסטישער מאַכט.

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: וואָס שייך דעם, ווי ס׳האָבן געהאַנדלט די מלוכות, אָדער זייערע פּראָטאָטיפּן, אָדער די פֿאָרמירונגען פֿון יענער צײַט, דאַרפֿן מיר, ווידער אַ מאָל, פֿאַרשטיין, אַז ס׳איז דאָ די סאָוועטישע מאַכט, ס׳איז דאָ די רעגירונג פֿון דער אוקראַיִנישער פֿאָלקס־רעפּובליק, וואָס פֿירן דורך די דאָזיקע זאַכן.

און, פֿאַרשטייט זיך, איז דאָס אַ גאָר קורצע תּקופֿה, וואָס מיר באַרעדן — בלויז 5 יאָר — אָבער פֿאָרט: וואָס קענען מיר פֿאַרצייכענען וועגן די אונטערנעמונגען, ווינטשן אָדער כּוונות פֿון דער דעמאָלטיקער מאַכט צו מאַכן אָרדענונג?

ווײַל ווען ס׳גייט וועגן פֿאַרלעצונג פֿון מענטשנרעכט, בפֿרט וועגן פּאָגראָמען, גייט עס וועגן אַחריות — עמעצער מוז דאָס פֿאַרמישפּטן. געוויינטלעך איז דאָס די מלוכה־מאַשין, די געזעץ־היטער, אָדער עמעצער, וואָס פֿאַרנעמט זיך מיט די דאָזיקע ענינים, וואָס איז באַפֿולמעכטיקט אויף דעם צו רעאַגירן. וואָס קענען מיר אַלזאָ זאָגן וועגן דער דעמאָלטיקער מאַכט אויפֿן שטח פֿון אוקראַיִנע?

הענאַדי יעפֿימענקאָ: אָט, לאָמיר דערמאָנען אויך פּוילן. זעט איר, וועגן 1917 קענען מיר, פֿאַרשטייט זיך, נאָך גאָרנישט זאָגן, ווײַל ס׳איז נאָך געווען די מאַכט פֿון דער פּראָוויזאָרישער רעגירונג.

ס׳זײַנען געווען — כאָטש די צענטראַלע ראַדע, ווינניטשענקאָ פּערזענלעך, האָט נאָך, דאַכט זיך, אין אָקטאָבער, אויב איך טועה זיך ניט, אפֿשר אין נאָוועמבער, אונטערגעשריבן אַ דירעקטיווע קעגן פּאָגראָמען. די אוקראַיִנישע צענטראַלע ראַדע האָט נאָך ניט געהאַט קיין רעאַלע מאַכט, ס׳האָט נאָך געווירקט די פּראָוויזאָרישע רעגירונג, אָבער אַזעלכע שטימונגען זײַנען שוין געווען. און, למעשה, איך האָב שוין געזאָגט, אַז די אוקראַיִנער האָבן זיך פֿאַר אַלץ, צוערשט, געווענדט צו מיטאַרבעט מיטן אָרגאַניזירטן ייִדנטום, און שוין אין 1919, ווען די פּאָגראָמען זײַנען אַרויס פֿון די ראַמען פֿון יעדער קאָנטראָל, האָט מען אָנגעהויבן אַלע מאָל אַרויסגעבן דירעקטיוון, אַז מע טאָר ניט דערלאָזן קיין פּאָגראָם.

ס׳זײַנען געווען געוויסע עקזעקוציעס, כאָטש ווייניק, אָבער, ווי ס׳האָט אין זײַן צײַט געשריבן מאַרגאָלין — איך האָב שוין געזאָגט, אַז פֿאַר די אוקראַיִנער איז, למעשה, דער שווערסטער געווען דווקא אָט דער פּראָסקעראָווער פּאָגראָם, וואָס האָט געמאַכט אַ סוף צו דער אָרגאַניזירטער מיטאַרבעט צווישן אוקראַיִנער און ייִדן, וואָס האָט זיך געצויגן זייער לאַנג, און איז געוואָרן דער הויפּט־יסוד פֿאַר באַשולדיקן אַפֿילו פּעטליוראַ אין זײַן כּלומרשטן אַנטיסעמיטיזם, כאָטש אַזוי איז עס ניט געווען.

איז אָט, מאַרגאָלין, וואָס איז דווקא געווען אַ מיטגליד פֿון דער רעגירונג פֿון דער אוקראַיִנישער פֿאָלקס־רעפּובליק, האָט געשריבן: אַ גרינטלעכער אַנאַליז פֿון אַלע צוטריטלעכע מאַטעריאַלן גיט אונדז די מעגלעכקייט צו מאַכן דעם אויספֿיר, אַז די דירעקטאָריע האָט במשך פֿון די ערשטע דרײַ חדשים פֿון איר הערשאַפֿט — הייסט עס, ביז פֿעברואַר 1919, מערץ 1919 אַרײַנגערעכנט — ניט באַוויזן צו דעמאָנסטרירן אַ גענוגיקע גרייטקייט צו קעמפֿן קעגן די ייִדישע פּאָגראָמען.

אין איר שטרעבונג צו פֿאַרטיידיקן אירע הויפּט־צילן — נאַציאָנאַלע זעלבסטבאַשטימונג און אומאָפּהענגיקייט — האָט די דירעקטאָריע קאָנצענטרירט איר אויפֿמערקזאַמקייט פֿאַר אַלץ אויף שאַפֿן אַ שטאַרקע אַרמיי, ניט קוקנדיק דערויף, ווער ס׳זײַנען געווען די רעקרוטן — און אַ סך רעקרוטן, דאָס זאָג איך שוין פֿון זיך — ווי אַ רעזולטאַט, זײַנען אין די רייען פֿון איר אַרמיי, אַקסל בײַ אַקסל מיט אויפֿריכטיקע, אמתע אוקראַיִנישע פּאַטריאָטן, געווען די סאַמע אומגעוואונטשנסטע עלעמענטן פֿון שוואַרץ־הונדערטישן מין, פֿאַרברעכער און געפֿערלעכע פּערזאָנען, פֿאַרשטייט איר?

הייסט עס, די באַדינגונגען — די אַנאַרכישע באַדינגונגען — זײַנען געווען אַזעלכע, אַז די לאָזונגען זײַנען געבליבן לאָזונגען, דירעקטיוון האָט מען פּראָקלאַמירט, אָבער ווײַט ניט אַלע מאָל האָט מען זיי געקענט דורכפֿירן. און אין אָט די באַדינגונגען, ווען, בפֿרט אין פֿעברואַר־מערץ, מאַסן פֿון דער דירעקטאָריעס חיילות זײַנען איבערגעגאַנגען צו די באָלשעוויקעס — ווײַל זיי האָבן נאָך ניט געוווּסט, אַז די באָלשעוויקעס וועלן דורכפֿירן די „קאָמונע“, הייסט עס, בויען דעם קאָמוניזם, און וועלן ניט מקיים זײַן זייערע פֿריִערדיקע הבֿטחות — האָט די דירעקטאָריע פֿון דער אוקראַיִנישער פֿאָלקס־רעפּובליק דאָס ניט גוטגעהייסן, זי האָט געשיקט טעלעגראַמעס מיט אַ פֿאַרבאָט פֿון פּאָגראָמען, אָבער זי האָט ניט דורכגעפֿירט קיין שאַרפֿע מיטלען, ווײַל זי האָט געפּרוּווט אָפּצוהיטן כאָטש עפּעס אַ באַזע פֿון זיך.

אפֿשר איז דאָס געווען אַ טעות, איך ווייס ניט. בײַ די באָלשעוויקעס איז די סיטואַציע אין 1919 דאָך ניט געווען פֿיל בעסער. ווען אין קיִעוו איז געווען דער אַזוי גערופֿענער קורעניווקער אויפֿשטאַנד, זײַנען דאָרט אויך געווען שטאַרקע אַקציעס קעגן פּאָגראָמען, און שפּעטער האָבן זיי אַליין אין די אויספֿאָרשונגען אָנערקענט, אַז אַ היפּשע צאָל מיליציאָנערן, הייסט עס, באַדינער פֿונעם סאָוועטישן רעזשים, האָבן אָנטייל גענומען אין די דאָזיקע פּאָגראָמען, פֿאַרשטייט איר?

און דערפֿאַר האָט מען אין יענער צײַט אויך ניט עקזעקוטירט קיין פּאָגראָמשטשיקעס, ווײַל אַ טויט־שטראָף, און דערצו אַן עפֿנטלעכע, ווי ס׳איז שפּעטער געווען — הייסט עס, ניט ווי שׂונאים, וואָס האָבן געפּרוּווט כאַפּן די מאַכט בעת דעם קורעניווקער אויפֿשטאַנד, נאָר מע מיינט אין די אייגענע רייען, אָט אַזעלכע געכאַפּטע. אַלזאָ — גאָר פֿאָרזיכטיק.

למעשה, נאָך דעם האָט טראָצקי טאַקע דערקלערט… ווען די געוועזענע רויטע בריגאַדע אויפֿן נאָמען פֿון גריגאָריעוו האָט אונטער אַנטיסעמיטישע לאָזונגען אויפֿגעהויבן אַן אויפֿשטאַנד קעגן די באָלשעוויקעס — און דאָס זײַנען דאָך אויך געווען רויטאַרמייער, פֿאַרשטייט איר? ס׳האָט זיך אָנגעהויבן דער קאַמף קעגן דער פּאַרטיזאַנערײַ.

הייסט עס, אַזאַ איז געווען דער אומבאַהערשטער שטורעם אין 1919, וואָס זײַנע וואָרצלען זײַנען אויסגעוואַקסן פֿון דער פֿריִערדיקער תּקופֿה — פֿון ייִדן ווי „אַנדערע“: רעליגיעז אַנדערע, סאָציאַל אַנדערע, פּאָליטיש אַנדערע, אַנדערע לויט בילדונג, פֿאַרשטייט איר? אָט אַזוי, ווען מענטשן האָבן געזוכט פֿאַר זיך שׂונאים, האָבן זיי זיך צו זיי באַצויגן ווי צו אַנדערע בכלל, אָדער מע האָט אײַנגעאָרדנט ייִדישע פּאָגראָמען ווי „אַנטי־באָלשעוויסטישע“. ווײַל אַפֿילו דער פּראָסקעראָווער פּאָגראָם — ווי האָט ער זיך אָנגעהויבן? ער האָט זיך אָנגעהויבן מיט דעם, וואָס די באָלשעוויקעס האָבן צוגעגרייט אויפֿשטאַנדן…

די דאָזיקע פּובליקאַציע איז צוגעגרייט געוואָרן אין ראַם פֿון אַ פּאַרטנערשאַפֿט־פּראָיעקט מיט אונעסקא, מיט דער פֿינאַנציעלער שטיצע פֿון אייראָפּעיִשן פֿאַראיין. פֿאַרן אינהאַלט טראָגט „הראָמאַדסקע ראַדיאָ‟ די איינציקע אחריות, און ער שפּיגלט נישט דאַווקע אָפּ די מיינונגען פֿון אונעסקא אָדער פֿונעם אייראָפּעיִשן פֿאַראיין.

Поділитися