„ס׳זײַנען פֿאַראַן חשדים, אַז פּעטליוראַס רוצח איז געווען אַ סאָוועטישער אַגענט, אָבער דאָס איז ניט באַוויזן“, — דער היסטאָריקער ראָמאַן ראָמאַנצאָוו

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: פּאַן ראָמאַן, מיר וועלן רעדן וועגן די געשעענישן, וואָס האָבן פּאַסירט אין פּאַריז, ווען מע האָט דערמאָרדעט סימאָן פּעטליוראַ, און, פֿאַרשטייט זיך, וועלן מיר באַרעדן דעם פּראָצעס פֿון שמואל שוואַרצבאַרד, וואָס האָט פּעטליוראַ דערשאָסן.

אָבער, ווי געוויינטלעך אין דער פּאָדקאַסט־סעריע „ווידערשטאַנד“, הייבן מיר אין צווייטן סעזאָן אָן יעדן שמועס מיטן קאָנטעקסט, ווײַל ער איז געוויינטלעך איבער־וויכטיק. אָט בכלל, יענע צײַט, דאָס יאָר 1919 און ווײַטער, וואָס עס קומט פֿאָר אויף דער פּאָליטישער מאַפּע, און, למעשה, וואָס עס קומט פֿאָר אַרום דער פּערזענלעכקייט פֿון פּעטליוראַ גופֿא — וואָס איז וויכטיק צו פֿאַרשטיין?

ראָמאַן ראָמאַנצאָוו: נו, וויכטיק איז צו פֿאַרשטיין, ווער פּעטליוראַ איז געווען, יאָ? ערשטנס, איז דאָס אַ וויכטיקע, אַ וויכטיקע פֿיגור, איינע פֿון די וויכטיקסטע פֿיגורן פֿון דער דאָזיקער תּקופֿה, פֿון די יאָרן 1917–1921. די אוקראַיִנישע רעוואָלוציע, דאָס שאַפֿן אַן אומאָפּהענגיקע אוקראַיִנישע מלוכה אין אָנהייב 20סטן יאָרהונדערט.

דאָס איז אַ זייער וויכטיקע פֿיגור. און ווער איז ער געווען? פֿאַר אַלעמען — דער פֿאָרזיצער פֿון דער דירעקטאָריע פֿון דער אוקראַיִנישער פֿאָלקס־רעפּובליק אין די יאָרן 1919–1920. ער איז דער הויפּט־אַטאַמאַן פֿון די חיילות און פֿון דער פֿלאָט פֿון דער אוקראַיִנישער פֿאָלקס־רעפּובליק. אין 1917, אויב מיר קערן זיך אום צום אָנהייב פֿון די געשעענישן און צום צעפֿאַל פֿון דער רוסישער אימפּעריע, איז פּעטליוראַ — דער גענעראַל־סעקרעטאַר פֿאַר מיליטערישע ענינים אין דער צענטראַלער ראַדע. איינע פֿון די וויכטיקע פֿיגורן, יאָ? איר פֿאַרשטייט דאָך: אָן אַן אַרמיי שאַפֿט מען ניט קיין אומאָפּהענגיקע מלוכה.

און פּעטליוראַ שטייט בראָש פֿון דעם דאָזיקן גענעראַל־סעקרעטאַריאַט פֿאַר מיליטערישע ענינים. אַ שווערע תּקופֿה אין דער געשיכטע פֿון אוקראַיִנע, בפֿרט דאָס יאָר 1919. עס איז איינס פֿון די טראַגישסטע און שווערסטע, אויב מע נעמט עס אַזוי.

פֿאַקטיש איז אין דער דאָזיקער תּקופֿה אַ מלחמה פֿון „אַלע קעגן אַלע“. דאָס איז אַ זייער ווייטיקלעכע תּקופֿה, אַ גרויסע צאָל קרבנות. עטלעכע מיליטערישע כּוחות קעמפֿן אין דער צײַט אויפֿן שטח פֿון אוקראַיִנע. די אוקראַיִנישע פֿאָלקס־רעפּובליק עקזיסטירט נאָך, זי ווערט אַטאַקירט פֿון עטלעכע כּוחות.

אויב מיר נעמען — איז דאָס סײַ די רויטע אַרמיי פֿון די באָלשעוויקעס, סײַ די ווײַסע אַרמיי, וואָס איז נאָך גאַנץ שטאַרק. אין 1919 איז זי, די אַרמיי פֿון דער רוסישער אימפּעריע, זייער שטאַרק. אין דעם מאָמענט, בפֿרט אין 1919, זײַנען די ווײַסגוואַרדיסטישע אַרמיי, די רוסישע מאָנאַרכיסטן, אויך זייער שטאַרק.

אויך אויף דער מערבֿדיקער זײַט גייט די פּויליש־אוקראַיִנישע מלחמה. איינע פֿון די שווערסטע; בפֿרט אין דער צווייטער העלפֿט פֿון 1919 איז די מיליטערישע לאַגע נאָך שווערער. פּעטליוראַ בלײַבט דאָ אין אוקראַיִנע.

ער שטייט, בערך גערעדט, בראָש פֿון דער אוקראַיִנישער מלוכהשאַפֿט אין דער דאָזיקער תּקופֿה. דאָ איז וויכטיק צו פֿאַרשטיין, אַז פּעטליוראַ איז אַוועקגעפֿאָרן. ער איז אַוועקגעפֿאָרן קיין פּוילן און האָט זיך אַ געוויסע צײַט דאָרט אויפֿגעהאַלטן.

דאָ רוקן מיר זיך שוין אַריבער אַ ביסל שפּעטער, נאָך 1921. פּעטליוראַ איז אויפֿן שטח פֿון פּוילן. מיר געדענקען אויך די געמיינזאַמע קאַמפּאַניע פֿון דער פּוילישער אַרמיי און דער אַרמיי פֿון דער אוקראַיִנישער פֿאָלקס־רעפּובליק אין מײַ 1920. נאָך 1920 געפֿינט זיך פּעטליוראַ אויפֿן שטח פֿון פּוילן.

אין רעזולטאַט פֿון די אָפּמאַכן צווישן פּוילן און דעם סאָוועטן־פֿאַרבאַנד, סאָוועטיש רוסלאַנד, מוז פּעטליוראַ פֿאַרלאָזן פּוילן. ער פֿאַרלאָזט דאָס לאַנד דעם 31סטן דעצעמבער 1923, אויף 1924.

צו ערשט געפֿינט ער זיך אין בודאַפּעשט, און שפּעטער פֿאָרט ער אַריבער קיין פּאַריז. דאָ איז אויך די פֿראַגע פֿון פֿינאַנצירונג. אַ זייער שווערע לאַגע אין דער עמיגראַציע־רעגירונג אין דער דאָזיקער תּקופֿה.

פּעטליוראַ מוז זײַן אין פֿראַנקרײַך אין דער דאָזיקער תּקופֿה. ער לעבט זייער באַשיידן מיט דער משפּחה. ער וווינט, ווי אַ כּלל, אין ביליקע האָטעל־צימערן. דאָס זײַנען זייער באַשיידענע באַדינגונגען פֿאַר יענער צײַט. באַשיידן עסן, שטענדיקע קרענק… דאָס איז ניט געווען קיין לוקסוס־לעבן.

דאָס איז אַ וויכטיק לאַנד אין דער דאָזיקער תּקופֿה. ערשטנס, דאַרף מען פֿאַרשטיין, אַז אין פֿראַנקרײַך געפֿינט זיך ניט נאָר פּעטליוראַ. אין פֿראַנקרײַך געפֿינען זיך פֿאַרשידענע עמיגראַנטישע גרופּעס.

פּאָליטישע, פֿאַר אַלעמען. דאָ איז, פֿאַרשטייט זיך, אויך די רוסישע עמיגראַציע זייער שטאַרק אין דער דאָזיקער תּקופֿה. די ווײַסגוואַרדיסטישע, די מאָנאַרכיסטישע, ווי מע זאָל זי ניט רופֿן.

זי פֿירט אין דער תּקופֿה אין פֿראַנקרײַך אויך אַקטיוו איר טעטיקייט. אָבער דערבײַ זײַנען דאָרט אויך אַנאַרכיסטן. נו, און דאָ קענען מיר זאָגן, ווער פֿון די אַנאַרכיסטן.

דאָס איז נעסטאָר מאַכנאָ, וואָס איז אויך אין פֿראַנקרײַך אין דער תּקופֿה. אַ גרויסע צאָל אַנאַרכיסטן. און שוואַרצבאַרד איז אויך אַן אַנאַרכיסט. און ער איז אויך דאָרט.

און עפּעס שפּעטער געפֿינט זיך אין פֿראַנקרײַך אויך וואָלאָדימיר ווינניטשענקאָ. אויך אין דער תּקופֿה. אַ זייער וויכטיקער מאָמענט, ווײַל מיר רעדן וועגן דעם, אַז די דירעקטאָריע געפֿינט זיך אין עקזיל.

ווען עס גייט גלײַך וועגן דעם יאָר פֿון פּעטליוראַס מאָרד, איז זייער וויכטיק צו פֿאַרשטיין בכלל, אויף וועלכע פּאָזיציעס עס געפֿינט זיך די דעמאָלטיקע אוקראַיִנע. ווײַל לענין איז געשטאָרבן, ס׳איז ניט קלאָר, וואָס טוט זיך אינעם סאָוועטן־פֿאַרבאַנד, ווער האָט אים דאָרט אָנערקענט, ווער ניט. דאָס הייסט, וואָס פֿאַר אַ פּאָליטישע וואָג איז בכלל געווען אין יענעם מאָמענט, ווער, וועמען, וווּהין און ווי. אַ טייל — אין אויסלאַנד, אינעם לאַנד גופֿא — אַ פֿולער כאַאָס.

און אָט די דאָזיקע פֿײַנקייטן האָבן אויך זייער שטאַרק משפּיע געווען אויף דעם קאָנטעקסט. לאָמיר דאָס דערקלערן. אויב מיר פֿאַרגלײַכן די קאָנטעקסטן.

פֿראַנקרײַך איז אַרויס פֿון דער ערשטער וועלט־מלחמה ווי אַ זיגער־לאַנד. די ערשטע וועלט־מלחמה האָט זיך געענדיקט דעם 11טן נאָוועמבער 1918.

אין אוקראַיִנע איז אין דער צײַט די אַקטיווע פֿאַזע פֿון דער מלחמה, זי הייבט זיך אָן נאָך דעצעמבער 1918. פֿראַנקרײַך פֿאַרמאָגט אין דער תּקופֿה — דאָס איז אַ קאָלאָניאַל־לאַנד — אַ זייער גרויסע צאָל קאָלאָניעס, בפֿרט מאַראָקאָ און אַלזשיר.

פֿראַנקרײַך האָט אויך באַקומען נאָך דער ערשטער וועלט־מלחמה זייער ערנסטע טעריטאָריעס, וואָס זײַנען געווען זייער נייטיק פֿאַר דער אַנטוויקלונג פֿון דער מלוכה. פֿאַר זיי איז דאָס געווען זייער וויכטיק. דײַטשלאַנד האָט פֿאַרשפּילט די ערשטע וועלט־מלחמה, און עס איז געווען מחויבֿ צו באַצאָלן קאָנטריבוציעס דעם זייער שטאַרקן פֿראַנקרײַך; זייער גרויסע סומעס זײַנען אַוועק אויף דעם אַלעמען.

נו, און וואָס נאָך? פֿראַנקרײַך האָט פֿאַרלוירן אַ זייער גרויסע צאָל מענטשן. מיר געדענקען, אַז פֿראַנקרײַך אין דער ערשטער וועלט־מלחמה — דאָרט זײַנען פֿאָרגעקומען די הויפּט־קאַמפֿן — האָט פֿאַרלוירן אַ גרויסע צאָל מענטשן. ס׳זײַנען אויך געווען מלחמה־קאַליקעס, אַ זייער גרויסע צאָל אין פֿראַנקרײַך.

די ערשטע וועלט־מלחמה — דאָס איז דער אַקטיווער באַניץ פֿון אַרטילעריע אויף דער פֿראָנט־ליניע, פֿון טאַנקען, גאַז־אַטאַקעס. און פֿראַנקרײַך האָט געוווּנען, האָט געזיגט. 10% פֿון דער אַרבעטס־פֿעיִקער באַפֿעלקערונג אין פֿראַנקרײַך זײַנען ניטאָ געוואָרן.

אין דער צײַט האָט עס פֿאַרלוירן אַ גרויסן טייל באַפֿעלקערונג, בפֿרט די צאָל מיגראַנטן. קיין פֿראַנקרײַך קומט אויך אָן אַ גרויסע צאָל מיגראַנטן, ניט נאָר פּאָליטישע, — אויב מיר נעמען דעם קאָנטעקסט פֿון פּעטליוראַ און פֿון דער אוקראַיִנישער מיגראַציע, — ס׳איז דאָרט אויך געווען אַ גרויסע צאָל מיגראַנטישע הענט, בפֿרט אין די קוילן־באַסיינען, וווּ מע האָט געמוזט פֿיזיש אַרבעטן, זייער פֿיל אַרבעטן.

פֿראַנקרײַך ציט צו אַ גרויסע צאָל מיגראַנטן פֿון פּוילן, פֿון איטאַליע; עס קוקט נאָך ניט אויף די שטחים פֿון די געוועזענע קאָלאָניעס, דערווײַל קומען מיגראַנטן פֿון אייראָפּע. פּעטליוראַ געפֿינט זיך אין דעם דאָזיקן קאָנטעקסט. אין אָט דעם פֿראַנקרײַך געפֿינט זיך פּעטליוראַ. עס הייבט זיך אויך אָן אַ קליינע אַנטוויקלונג.

עס באַווײַזן זיך קאַפֿעען, מע פֿאַרקויפֿט אַ גרויסע צאָל צײַטונגען, און ווידער — דאָס אַרויסגעבן ביכער איז אַקטיוו. און פֿאַר וואָס זײַנען פֿאַר אונדז וויכטיק די ביכער־קראָמען? מיר געדענקען דאָך, אַז פּעטליוראַ איז דערמאָרדעט געוואָרן. ער איז דערמאָרדעט געוואָרן אין פֿראַנקרײַך דעם 25סטן מײַ 1926. דער 25סטער מײַ 1926 איז אַ וויכטיקע דאַטע.

מיר וועלן דערציילן, ווי אַזוי אַלץ איז פֿאָרגעקומען, און ווי פּונקט שוואַרצבאַרד איז געווען פֿאַרמישט אין דעם. זײַן מאָטיוואַציע, ווי ער האָט עס שפּעטער דערקלערט. שוואַרצבאַרד איז אויך אין פֿראַנקרײַך. דאָס איז אַן אינטערעסאַנטע פֿיגור, מע דאַרף, מסתּמא, פֿריִער אַ ביסל וועגן אים זאָגן.

לויט זײַנע אייגנשאַפֿטן — ווער ער איז געווען. אַ זייגערמאַכער, ער האָט פֿאַרריכט זייגערס. ער איז געווען אַ ייִד, ער האָט געשטאַמט ערגעץ פֿון מיזרח־אייראָפּע, פֿון דער רוסישער אימפּעריע.

דאָס איז ניט געווען לעבן פֿראַנקרײַך; ער האָט געשטאַמט, בערך גערעדט, פֿון שטחים נענטער צו אונדז. שוואַרצבאַרד איז געווען אינעם פֿראַנצייזישן לעגיאָן. ער איז אַ באַטייליקטער אין דער ערשטער וועלט־מלחמה, ער איז געווען אין די שטורעם־גרופּעס. ער איז אויך פֿאַרווונדיקט געוואָרן. ער האָט אַקטיוו געקעמפֿט, ניט זיך באַהאַלטן אין הינטערלאַנד. ער ווייסט, וואָס איז מלחמה.

דערווײַל — די פּאָגראָמען. ווײַל דאָס יאָר 1919, בפֿרט אויב מיר רעדן וועגן פֿעברואַר 1919, יענע צײַט, ווען סײַ פּעטליוראַ, סײַ ווינניטשענקאָ פֿירן אָן אין דער דירעקטאָריע — אַ קאָלעגיאַלער אָרגאַן פֿון פֿאַרוואַלטן דאָס לאַנד, — פּאָגראָמען. בפֿרט דער פּראָסקעראָווער פּאָגראָם פֿון 1919, פּאָדאָליע.

דאָרט זײַנען אומגעקומען זייער אַ סך ייִדן, ציווילע באַפֿעלקערונג. אין די דאָזיקע פּאָגראָמען האָט מען ניט ווייניק גענוצט געווער. ווי שוואַרצבאַרד דערציילט אונדז. ער האָט פֿאַרלוירן 15 מיטגלידער פֿון זײַן משפּחה אין די דאָזיקע פּאָגראָמען.

מע האָט די פּאָגראָמען אויסגעפֿאָרשט… און פּעטליוראַ איז אויך אַרויסגעטראָטן קעגן די פּאָגראָמען.

ער האָט ניט אָנגעמוטיקט צו פּאָגראָמען — דאָס איז ערשטנס. פּעטליוראַ האָט געפּרוּווט קעמפֿן, אַז מע זאָל ניט אָנמאַכן די דאָזיקע פּאָגראָמען — דאָס איז אויך וויכטיק.

שוואַרצבאַרד, שוין אָנגעקומען קיין פֿראַנקרײַך, איז געווען זייער עמאָציאָנעל געשטימט לגבי די פּאָגראָמשטשיקעס.

אָבער ער האָט געהאַלטן, אַז פּעטליוראַ איז פֿאַראַנטוואָרטלעך פֿאַר די דאָזיקע פּאָגראָמען. שוואַרצבאַרד האָט פּעטליוראַ ניט געזען פּערזענלעך. ער האָט ניט געוווּסט, ווי ער זעט אויס; ער האָט געקויפֿט אַן ענציקלאָפּעדיע, אויסגעשניטן פֿון דער נײַער ענציקלאָפּעדיע אַ פֿאָטאָגראַפֿיע פֿון פּעטליוראַ, וווּ ער איז געווען מיט פּילסודסקין.

די דאָזיקע פֿאָטאָגראַפֿיע איז געמאַכט געוואָרן נאָך אין 1920 אין ווינעצע, ווען דאָרט איז געווען די געמיינזאַמע קאַמפּאַניע פֿון די פּוילישע און אוקראַיִנישע חיילות קעגן די חיילות פֿון די באָלשעוויקעס. ער האָט אויסגעשניטן די פֿאָטאָגראַפֿיע און געזוכט פּעטליוראַ; ער האָט אים זייער לאַנג געזוכט.

דעם 25סטן מײַ האָט פּעטליוראַ שפּאַצירט אין מיטן טאָג אין פּאַריז. ער האָט זיך אָפּגעשטעלט לעבן דער ביכער־קראָם זשיבער. דאָס איז געווען אַ מאָדערנע ביכער־קראָם פֿאַר יענער צײַט.

דאָרט זײַנען געווען אַזעלכע זייער גרויסע פּאָליצעס מיט ביכער. און פּעטליוראַ האָט באַטראַכט די ביכער.

ווען שוואַרצבאַרד איז צוגעגאַנגען, האָט ער געפֿרעגט — ער האָט ניט געוווּסט, — „צי זײַט איר סימאָן פּעטליוראַ?“, האָט ער בײַ אים געפֿרעגט, און פּעטליוראַ האָט געענטפֿערט: „יאָ, דאָס בין איך“. ער האָט אויף אים געשאָסן פֿון אַ קעשענע־רעוואָלווער, ער האָט אויף אים אויסגעשאָסן כּמעט אַלע פּאַטראָנען, וואָס ער האָט געהאַט, — זיבן קוילן. נאָר פֿינף האָבן פֿאַרווונדיקט, צוויי זײַנען פֿאַרבײַגעפֿלויגן: איינע — דורך און דורך, איינע — אין אַספֿאַלט אָדער אין טראָטואַר. דערנאָך האָט מען אים גלײַך געכאַפּט; די פּאָליציי האָט שוואַרצבאַרדן תּיכּף געכאַפּט, און ער האָט זיך אַפֿילו ניט קעגנגעשטעלט.

פּעטליוראַ איז אין יענעם מאָמענט נאָך געווען לעבעדיק; מע האָט אים געבראַכט אין דער קליניק שאַריטע — אַ זייער באַקאַנטע קליניק, אויך הײַנט, — און ער איז אין דער קליניק געשטאָרבן. פּעטליוראַ איז אין יענעם טאָג געווען 47 יאָר אַלט; ערשט מיט דרײַ טעג פֿריִער איז אים געוואָרן 47 יאָר.

די פּאָליציי האָט שוואַרצבאַרדן געכאַפּט; אין זײַנע קעשענעס האָט מען געפֿונען די זעלבע פֿאָטאָגראַפֿיע, מע האָט בײַ אים אויך געפֿונען אַ צעטל. ער האָט צוגעגרייט אַזאַ מין מאַניפֿעסט אויף דעם פֿאַל, אַז מע וועט אים כאַפּן, — מסתּמא, אַ מאַניפֿעסט, אַז „איך קעמפֿ קעגן די פּאָגראָמשטשיקעס“.

און אַזוי איז אומגעקומען סימאָן פּעטליוראַ.

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: אָט דאָ איז אַ זייער וויכטיקער מאָמענט, פּאַן ראָמאַן, מע דאַרף אים זיך קלאָר מאַכן, ווײַל ווען עס גייט סײַ וועגן שוואַרצבאַרדס מאָטיוואַציע, סײַ וועגן דעם דעמאָלטיקן פּראָצעס, איז זייער וויכטיק אָנצומערקן, אַז די געריכטלעכע באַהאַנדלונג, דער געריכט־פּראָצעס אין דעם דאָזיקן ענין, האָט זיך אָנגעהויבן ערשט מיט אַ יאָר און אַ האַלב שפּעטער. דאָס הייסט, עס גייט אין דער אמתן וועגן אַ גאַנץ לאַנגן פּראָצעס פֿון זאַמלען אינפֿאָרמאַציע, פֿון צוגרייטן די צדדים.

שוואַרצבאַרד האָט געהאַט אַן אַדוואָקאַט. זײַן נאָמען איז אַנרי טאָרעס. און דאָ איז זייער אינטערעסאַנט, אַז ווידער, פֿון די מקורים, וואָס מע קען הײַנט אויספֿאָרשן, שטעלן זיך גלײַך אויף זייער אַ סך פֿראַגעס.

ערשטנס, צי, לויט געוויסע מקורים, איז שוואַרצבאַרד געבוירן געוואָרן אין סמאָלענסק? הייסט עס, זײַנע קרובֿים האָבן דאָרט געוווינט. וואָס האָבן די פּאָגראָמען צו טאָן מיט סמאָלענסק און מיט פּעטליוראַס חיילות, אָדער די פּעטליוריסטן — מענטשן, וואָס זײַנען אים נאָכגעגאַנגען, זײַנע געזינונגס־חבֿרים, — וואָס געפֿינען זיך הונדערטער קילאָמעטער פֿון דעם דאָזיקן אָרט? די פֿראַגעס זײַנען גרויס.

אָבער ווידער, מיר מוזן פֿאַרשטיין, אַז אין יענעם מאָמענט האָט מען באַטראַכט דעם דאָזיקן ענין ווי אַן אַנטיסעמיטישן, און עס איז געגאַנגען וועגן אויפֿשטעלן די גערעכטיקייט דווקא אין דעם קאָנטעקסט. כלומרשט, מע האָט דערהרגעט דעם, „וואָס איז געווען אַ שאַרפֿער אַנטיסעמיט“ — צי זאָל מען משפּטן שוואַרצבאַרדן, צי ניט. און אָט דאָ איז די פֿראַגע.

און הײַנט, לויט דעם, וואָס מיר קענען אַנאַליזירן, קענען מיר זאָגן, אַז דאָס האָט טאַקע אויסגעזען ווי אַ קאַמף קעגן אַנטיסעמיטיזם? צי איז דאָס געווען אַ קאַמף פֿונעם סאָוועטן־פֿאַרבאַנד, כּדי צו באַפֿעסטיקן זײַנע פּאָזיציעס און צו פֿאַרניכטן, למעשה, די שליסל־פֿיגורן — מענטשן, וואָס האָבן בכלל געשטרעבט צו אַ מלוכהשאַפֿט און אומאָפּהענגיקייט פֿון אוקראַיִנע?

ראָמאַן ראָמאַנצאָוו: דאָס איז אַ זייער שטרײַטיקע פֿראַגע. דאָס איז די הויפּט־פֿראַגע. די ערשטע פֿראַגע: צי איז פּעטליוראַ געווען אַן אַנטיסעמיט. דירעקטע באַווײַזן, אַז ער איז געווען אַן אַנטיסעמיט, זע איך ניט. דאָס הייסט, ער ווערט ניט באַטראַכט ווי אַן אַנטיסעמיט. מער ווי דאָס — ער איז אויך ניט געווען קיין נאַציאָנאַליסט לויט זײַנע השקפֿות. ער איז געווען מער אַ סאָציאַל־דעמאָקראַט. אויב מיר רעדן דאָ וועגן דעם.

ווײַל די רוסן קענען זאָגן, אַז פּעטליוראַ איז אַ נאַציאָנאַליסט. אָבער לויט זײַנע פּאָליטישע השקפֿות איז פּעטליוראַ… איך רעד שוין ניט וועגן ווינניטשענקאָ, וואָס האָט זיך מער געצויגן צום נאַציאָנאַל־קאָמוניזם. און אין פֿראַנקרײַך איז ער אין גאַנצן אַרײַן אין אַזעלכע נאַציאָנאַל־קאָמוניסטישע השקפֿות.

און, למעשה, צווישן זיי זײַנען שטענדיק געווען מחלוקתן, צווישן פּעטליוראַ און ווינניטשענקאָ. אויב מיר רעדן וועגן דעם געריכט־פּראָצעס, איז דאָס אויך וויכטיק אין דעם קאָנטעקסט. פֿאַר וואָס? ווײַל ס׳זײַנען דאָרט פֿאַראַן חשדים, אַז שוואַרצבאַרד איז געווען אַן אַגענט.

אָבער דירעקטע באַווײַזן, אַז ס׳איז פֿאַראַן אַ טיק אויף שוואַרצבאַרדן, ערגעץ דאָרט אין מאָסקווע, אין די אַרכיוון — איך זע אים ניט, קיינער זעט אים נאָך ניט. דאָס הייסט, ס׳זײַנען פֿאַראַן חשדים, אַז שוואַרצבאַרד, ווי אויך טאָרעס, דער אַדוואָקאַט — ער איז דאָרט ניט געווען דער איינציקער, — אַז זיי האָבן געקענט זײַן, אַזוי צו זאָגן, השפּעה־אַגענטן. ווידער, ס׳זײַנען ניטאָ קיין באַשטעטיקטע ידיעות.

ער האָט זיך דאָרט געטראָפֿן מיט וואָלאָדינען, אַ געוויסן רוסישן אַגענט, אָדער אַ סאָוועטישן אַגענט. מע זאָגט אַפֿילו — אַ מאָסקווער, מיכײַלאָ וואָלאָדין. אָבער ווידער, דאָס אַלץ גיט אונדז ניט קיין באַווײַזן, אַז זיי האָבן שוואַרצבאַרדן געווערבעוועט, אָדער אים אויף אַן אופֿן אַריבערגעצויגן אויף זייער זײַט.

דאָ איז אַזאַ קאָמפּליצירטער, איידעלער מאָמענט — ער איז ניט באַוויזן. פֿאַר וואָס? ווײַל ס׳זײַנען ניטאָ קיין אַזעלכע דירעקטע באַווײַזן, אַז ער איז דאָס געווען.

טאָרעס — דאָס איז אַן אינטערעסאַנטער אַדוואָקאַט; ער איז אויך געווען אַ יוריסט אינעם סאָוועטישן קאָנסולאַט אין פּאַריז. ער איז טיילווײַז פֿינאַנצירט געוואָרן פֿונעם סאָוועטן־פֿאַרבאַנד. ער איז טיילווײַז פֿינאַנצירט געוואָרן, אָבער ווידער — צי טאָרעס איז אַזוי שטאַרק געווען פֿאַראינטערעסירט מיטצואַרבעטן מיט סאָוועטיש רוסלאַנד אָדער מיטן ס.ס.ס.ר., וואָלט איך ניט געווען זיכער.

טאָרעס האָט אויפֿגעבויט אַ זייער גוטע ליניע פֿון שוואַרצבאַרדס פֿאַרטיידיקונג. דער פּראָצעס האָט געדויערט 16 אָדער 17 חדשים, ביז אָקטאָבער 1927. מע האָט אויסגעפֿרעגט אַ ריזיקע צאָל עדות.

פֿראַנקרײַך גייט דעמאָלט אָפּ פֿון קאָנסערוואַטיזם, פֿון נאַציאָנאַליזם אין די 1920ער יאָרן, פּונקט אין דער דאָזיקער תּקופֿה. דאָס הייסט, אַלע מענטשן, וואָס זײַנען ווי ניט איז פֿאַרמישט אין אַנטיסעמיטיזם, ווערן אַזוי אַ ביסל קריטיקירט. דאָס האָט מען געהאַלטן פֿאַר ניט גוט.

און דאָס געשוווירענע־געריכט, וואָס איז אין יענעם מאָמענט געווען אָפּהענגיק פֿון דער מיינונג פֿון די תּושבֿים פֿון פֿראַנקרײַך. דאָ איז דאָך נאָך געווען די דרייפֿוס־אַפֿערע. זי האָט אויך געוויזן, אַז דאָס איז אַזוי ניט גוט, אַז אַזעלכע אַנטיסעמיטישע שטימונגען אין פֿראַנקרײַך פֿאַלן.

און טאָרעס האָט אויפֿגעבויט אַ זייער גוטע ליניע…

די דאָזיקע פּובליקאַציע איז צוגעגרייט געוואָרן אין ראַם פֿון אַ פּאַרטנערשאַפֿט־פּראָיעקט מיט אונעסקא, מיט דער פֿינאַנציעלער שטיצע פֿון אייראָפּעיִשן פֿאַראיין. פֿאַרן אינהאַלט טראָגט „הראָמאַדסקע ראַדיאָ‟ די איינציקע אחריות, און ער שפּיגלט נישט דאַווקע אָפּ די מיינונגען פֿון אונעסקא אָדער פֿונעם אייראָפּעיִשן פֿאַראיין.