„דאָס איז אַ וועלט, וואָס איז שוין פֿאַרשוווּנדן, ווי אַטלאַנטיס…“, — אַ קולטוראָלאָג וועגן די ייִדישע שטעטלעך

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: פּאַן טאַראַס, רעדנדיק בכלל וועגן די שטעטלעך דווקא אויפֿן שטח פֿון אוקראַיִנע — ווי אַזוי וואָלטן מיר הײַנט באַשריבן די אַטמאָספֿער, אָט דעם שטעטל, די דאָזיקע דערשײַנונג גופֿא, ווי אַזוי האָט זי אויסגעזען?

טאַראַס וואָזניאַק: נו, ערשטנס, איז דאָס אַ וועלט, וואָס איז שוין, בעצם, ווי אַטלאַנטיס, ערגעץ אונטערגעגאַנגען. און, אין פּרינציפּ, קענען מיר זי נאָר רעקאָנסטרויִרן. און יעדע רעקאָנסטרוקציע — דאָס איז, בעצם, אַ געוויסע אימאַגינאַרע קאָנסטרוקציע, וואָס מיר בויען זיך אַליין אויף.

אויב צו רעדן וועגן דעם פֿענאָמען שטעטל גופֿא, דאַרף מען נאָך דערמאָנען, פֿאַר וואָס בכלל זײַנען דײַטשן, אַרמעניער און ייִדן אויפֿגעקומען אויפֿן שטח פֿון אוקראַיִנע. בעצם זײַנען דאָס צו ערשט געווען אַ מין פֿאַקטאָריעס, האַנדל־פֿאַקטאָריעס. למשל, די אַרמעניער האָבן געהאַנדלט פֿון מיזרח קיין מערבֿ, און די דײַטשישרעדנדיקע — פֿון מערבֿ קיין מיזרח.

דאָס זעלבע האָט זיך געטיקט אויך די ייִדישע באַפֿעלקערונג. אַן אַנדער זאַך, אַז די אַרמעניער און די דײַטשן האָבן אויפֿן שטח פֿון אוקראַיִנע צוגעצויגן בעיקר די האַנדל־געשעפֿטן, די ייִדן אָבער האָבן איבערגעלעבט עטלעכע גירושים. צו ערשט איז געווען דער גירוש פֿון שפּאַניע קיין די נידערלאַנדן, דערנאָך — פֿון די נידערלאַנדן, דער גירוש פֿון דײַטשלאַנד, דער גירוש קיין דער רעטש־פּאָספּאָליטע…

אָפּהיטן די אידענטיטעט אין די באַדינגונגען פֿון גירוש

כאָטש, פֿאַרשטייט זיך, ייִדישע קהילות זײַנען געווען אין קיִעוו נאָך פֿיל יאָרהונדערטער פֿריִער, איידער עס איז פֿאָרגעקומען, אַזוי צו זאָגן, די מאַסנהאַפֿטע איבערוואַנדערונג פֿון ייִדן אין די שטעט. זיך באַזעצן ערגעץ אין די דערפֿער, אַפֿילו אין אַ גרויסער שטאָט, אָדער אין אַ גרויסער רעזידענץ, איז געווען שווער. דערפֿאַר האָבן זיך די ייִדן צו ערשט באַזעצט אין קליינע ערטער; זיי האָבן זיך באַזעצט ווי מענטשן, וואָס זײַנען ניט געווען זייער רײַך און האָבן ניט זייער געוואָלט זיך אויסשטעלן אויף עפּעס שוועריקייטן.

דערפֿאַר האָבן זיי געשאַפֿן זייערע גאַנץ פֿאַרשלאָסענע קהילות.

אין יענער צײַט — דאָס איז שוין דער שפּעטער מיטל־עלטער, און אויך די צײַטן פֿון דער רענעסאַנס, נײַערע צײַטן — האָבן זיי געפּרוּווט אָפּהיטן זייער אידענטיטעט אין די באַדינגונגען פֿון גירוש, פֿון גלות (דער געצוווּנגענער אָדער גײַסטיקער אויפֿענטהאַלט פֿונעם ייִדישן פֿאָלק אויסער די גרענעצן פֿון זײַן היסטאָרישן היימלאַנד — רעד.). דערפֿאַר האָבן זיי געשאַפֿן די דאָזיקע קהילות, וואָס האָבן זיך, בעצם, פֿאַרשלאָסן אין זיך אַליין.

זיי האָבן געהאַט זייערע אייגענע בתּי־דינים, זייערע אייגענע שולן, זיי האָבן געלעבט לויט זייערע אייגענע געזעצן.

דער קעניג פֿון דער רעטש־פּאָספּאָליטע, אָדער אַ מאַגנאַט, וואָס איז געווען אויף דעם דאָזיקן שטח, האָט אַזוי צי אַזוי געדולדט די דאָזיקע זייערע באַזונדערקייטן און זיך באַצויגן צו זיי מיט דרך־ארץ, ווײַל די ייִדן זײַנען געוואָרן אַ גרויסער מאָטאָר פֿון די עקאָנאָמישע באַציִונגען, פֿון די האַנדל־באַציִונגען פֿון יענער צײַט. און אַזוי, ביסלעכווײַז, האָט זיך דער קליינטשיקער ישובֿ, וואָס האָט באַשטאַנען אין שטעטל, אפֿשר, פֿון צוויי־פֿינף משפּחות, פֿאַרשפּרייט איבערן שטעטל, און אין רעזולטאַט, לאָמיר אַזוי זאָגן, ווי אין גאַליציע אָדער אין אוקראַיִנע, זײַנען געווען שטעטלעך, אין וועלכע די ייִדישע באַפֿעלקערונג האָט באַטראָפֿן 70-50-80% פֿון דער גאַנצער באַפֿעלקערונג פֿון דעם שטעטל.

דערבײַ איז עס געווען אַן אייגנאַרטיקער פֿאַרמיטלער צווישן די ריזיקע מאַגנאַטישע פּאַלאַצן, שלעסער און אַזוי ווײַטער, און דער דאָרפֿישער באַפֿעלקערונג.

און אַזוי איז געשאַפֿן געוואָרן דער דאָזיקער זייער באַזונדערער קאָנסטרוקט. מיר זאָגן זייער אָפֿט: די רעטש־פּאָספּאָליטע, וואָס עטלעכע רופֿן זי פֿאַר וואָס ניט אַזוי — נו, אַ פּנים, צוליב די נאַציאָנאַליסטישע קרײַזן פֿון 19טן יאָרהונדערט — פּוילן. ניין, דאָס איז געווען די רעטש־פּאָספּאָליטע פֿון צוויי פֿעלקער — דעם ליטווישן און דעם פּוילישן, אָבער אונטער דעם ליטווישן און דעם פּוילישן פֿאָלק האָט מען פֿאַרשטאַנען עפּעס „אַ ביסל אַנדערש“, ווי הײַנט.

צום ליטווישן פֿאָלק האָבן געהערט ניט נאָר די הײַנטיקע ליטווינער, נאָר אויך די בעלאַרוסן און אַ ריזיקער שטח פֿון אוקראַיִנע, ווי אויך די באַפֿעלקערונג פֿון אוקראַיִנע, בפֿרט וואָלין.

און צום פּוילישן קעניגרײַך האָבן געהערט צווישן אַנדערע אויך די רוסינער פֿון גאַליציע. אָט אַזוי — די דאָזיקע, בעצם, פֿיר פֿעלקער: דאָס לאַנד, וואָס האָט פֿאָרמעל געהייסן „רעפּובליק פֿון צוויי פֿעלקער“, האָט בעצם פֿאַראייניקט פֿיר פֿון די, וואָס מיר קענען: ליטווינער, פּאָליאַקן, אוקראַיִנער און בעלאַרוסן; אָבער ס׳איז אויך געווען נאָך אַ פֿינפֿט, פּראַקטיש אומזעיִק פֿאָלק, וואָס האָט ניט געהאַט קיין אייגענע עקסטעריטאָריאַליטעט, ניט געהאַט קיין געגנט, וואָס עס זאָל מאַסנווײַז באַזעצן.

אָבער עס איז געווען פֿאַרשפּרייט, ממש, איבערן גאַנצן שטח פֿון דער רעטש־פּאָספּאָליטע. און אַחוץ דעם, האָט עס נאָך געהאַט זײַן אייגענע, אינגאַנצן אויטאָנאָמע פֿאַרוואַלטונגס־סיסטעם. ס׳איז געווען דער ועד ארבע ארצות (דער העכסטער צענטראַלער אָרגאַן פֿון דער אויטאָנאָמער ייִדישער זעלבסטפֿאַרוואַלטונג (אַ מין „פּאַרלאַמענט“) אין דער רעטש־פּאָספּאָליטע, וואָס האָט עקזיסטירט פֿון מיטן 16טן יאָרהונדערט ביז 1764 — רעד.).

אָט די לענדער, וואָס איך האָב נאָר וואָס אויסגערעכנט, — און דער ועד, דאָס איז אַזאַ פֿאָרמעל־אומפֿאָרמעלע סטרוקטור פֿאַר דער ייִדישער סבֿיבֿה, אָבער אויך געדולדט פֿונעם קעניג פֿון דער רעטש־פּאָספּאָליטע, וואָס האָט אויף איר אופֿן פֿאַרוואַלטעט די גאַנצע דאָזיקע ייִדישע וועלט, וואָס האָט זיך געשאַפֿן אויפֿן שטח פֿון דער רעטש־פּאָספּאָליטע. בײַ דעם אַלעמען דאַרף מען באַמערקן, אַז אין יענער צײַט, פֿון אַלע ייִדישע קהילות, וואָס האָבן בכלל עקזיסטירט אויף דער וועלט, האָבן בערך 70–80% פֿון דער ייִדישער באַפֿעלקערונג געוווינט אויפֿן שטח פֿון די דאָזיקע פֿיר לענדער — ליטע, פּוילן, בעלאַרוס און אוקראַיִנע.

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: ווען מיר רעדן וועגן דער בליִונג פֿון די שטעטלעך, פֿאַרשטיי איך, אַז עס גייט וועגן דעם 17טן–18טן יאָרהונדערט, פֿאַרשטיי איך ריכטיק?

טאַראַס וואָזניאַק: אָן ספֿק, די בליִונג פֿון די שטעטלעך איז געווען אינעם 17טן–18טן יאָרהונדערט, ווען עס האָבן זיך בעיקר געענדיקט אַלע די דאָזיקע מיליטערישע צעמישענישן, וואָס זײַנען געווען אַ סכּנה פֿאַר די שטעט, און מכּל־שכּן פֿאַר די קליינע, ווייניק באַפֿעלקערטע שטעטלעך.

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: למעשה, ווי אַזוי האָט אויסגעזען אָט דאָס צוזאַמענלעבן, ווײַל דער גרעסערער טייל… דאָס הייסט, אין אַ שטעטל האָבן געקענט וווינען ניט־ייִדן, אַ געוויסער טייל, פֿאַרשטיי איך אויך ריכטיק?

טאַראַס וואָזניאַק: אָן ספֿק, אין יעדן קליינעם שטעטל… „שטעטל“ האָבן ייִדן גערופֿן יעדע קליינע שטאָט. דאָס איז, וואָס דאָס וואָרט מיינט — אַ קליינע שטאָט. גאָרנישט באַזונדערס איז דאָרט ניטאָ. דאָס איז „שטאַט“ — „שטעטל“, ווײַל די ייִדן האָבן גערעדט איינעם פֿון די דיאַלעקטן פֿון דער דײַטשער שפּראַך, וואָס איז געווען עפּעס מאָדיפֿיצירט, מיט אַ צוגאָב פֿון העברעיִשע און אויך סלאַווישע ווערטער, און אַנדערע ווערטער פֿון אַנדערע שפּראַכן. דאָס הייסט, אויך דער נאָמען איז געווען אַזאַ: דאָס דײַטשע „שטאַט“ איז געוואָרן „שטעטל“. דאָס איז ווי אַ וואַריאַנט, פּשוט אַ דיאַלעקטישע ספּעציפֿיק.

צי האָבן דאָרט געקענט וווינען אַנדערע מענטשן? אָן ספֿק, זיי האָבן געקענט. ניט נאָר דאָס — אין טייל שטעטלעך איז געווען אַזוי, אַז 20% זײַנען געווען ייִדישע באַפֿעלקערונג, 30% — פּוילישע, 50% — אוקראַיִנישע. פֿון שטעטל צו שטעטל האָט זיך די לאַגע זייער שטאַרק געביטן.

אויב צו רעדן וועגן דער בליִונג, איז דאָס טאַקע דער 17טער–18טער יאָרהונדערט. אינעם 19טן יאָרהונדערט האָבן זיך שוין אָנגעהויבן די פּראָצעסן פֿון סעקולאַריזאַציע בײַ ייִדן (דער פּראָצעס פֿון באַפֿרײַען די געזעלשאַפֿט, אירע באַזונדערע געביטן (קולטור, בילדונג, פּאָליטיק) און די מענטשן פֿון דער השפּעה פֿון רעליגיע און קירך — רעד.). זיי זײַנען פּאַמעלעכלעך אָפּגעגאַנגען פֿון זייער טראַדיציאָנעלקייט, אפֿשר פֿון אַזאַ טראַדיציאָנעלער פֿעסטער פֿרומקייט, זיי זײַנען געוואָרן וועלטלעכע מענטשן.

אין גאַליציע איז צו ערשט פֿאָרגעקומען אַ גערמאַניזאַציע: זיי זײַנען אַריבער אויף דײַטש, אָדער אויף דײַטש אין דער עסטרײַכישער אויספֿירונג, אָבער האָבן אויך אָנגענומען אַן עסטרײַכישע אידענטיטעט. זיי זײַנען אַריבער אויף פּויליש און האָבן אָנגענומען אַ פּוילישע אידענטיטעט.

זייער אַ סך העכסט באַרימטע פּערזענלעכקייטן האָבן טיפֿע ייִדישע וואָרצלען.

למשל, אַדאַם מיצקעוויטש, וועמענס עלטער־עלטער־באָבע איז געווען פֿון ראָהאַטין, אין דער הײַנטיקער פֿראַנקיווסקער געגנט.

„ס׳האָט זיך געשאַפֿן אַ סטערעאָטיפּ, אַז ייִדן זײַנען געווען נאָר סוחרים. אָבער זיי זײַנען געווען אויך בעלי־מלאָכות, בויער, צימערלײַט, מוירער…“

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: הייסט עס, האָב איך אַ פֿראַגע, וואָס באַלײַכט אָט דעם, פֿאַר אונדזער פּאָדקאַסט זייער וויכטיקן, מאָמענט: דאָס צוזאַמענלעבן אין איין שטעטל, וווּ, למשל, 30 אָדער אַפֿילו 80 פּראָצענט — און אַזעלכע שטעט זײַנען געווען — זײַנען ייִדן. דעמאָלט איז דער אַנדערער טייל — קריסטן, ווער צו וועלכער רעליגיע עס געהערט. אָבער ווי אַזוי האָבן זיי צווישן זיך געלעבט, מיטגעאַרבעט? ווײַל ווי איך פֿאַרשטיי, האָבן ייִדן זיך מערסטנס פֿאַרנומען מיט האַנדל, זיי זײַנען ניט געווען קיין ערד־אַרבעטער. בײַ יעדן — אַנדערע טראַדיציעס, אַנדערע קאַלענדאַרן. ווי אַזוי האָט דאָס אַלץ פֿונקציאָנירט צוזאַמען אין די ראַמען פֿון איין שטאָט, אין די ראַמען פֿון אַנדערע שטעט?

טאַראַס וואָזניאַק: ס׳איז געווען פֿאַרשידן. ס׳זײַנען געווען, ווי איר זאָגט, ערד־אַרבעטער, כאָטש ניט אַזוי פֿיל, אָבער פֿאַר וואָס ניט איז בײַ אונדז אויפֿגעקומען אַזאַ סטערעאָטיפּ, אַז ייִדן זײַנען געווען נאָר סוחרים. זיי זײַנען געווען סײַ בויער, סײַ בעלי־מלאָכות — און ווער האָט געבויט יענע שטעטלעך, אויב ניט ייִדן? זיי האָבן דאָך פֿאַר זיך אַליין געבויט. מיר זײַנען אַזוי שטאָלץ מיט געוויסע שטעטלעך, און אַפֿילו מיט געוויסע שטעט, למשל, די שטאָט לעמבערג, מיט וועלכער מיר זײַנען זייער שטאָלץ, און אין אַ באַדײַטנדיקער מאָס — דאָס זײַנען בלעכער־מײַסטערס, מוירער־מײַסטערס, צימערלײַט, — דאָס זײַנען אויך געווען ייִדן, ערשטנס.

צווייטנס, אין די ייִדישע קהילות זײַנען געווען מער באַמיטלטע מענטשן, אפֿשר טאַקע סוחרים, אָבער דער גרעסערער טייל זײַנען געווען זייער־זייער באַשיידענע — לאָמיר זאָגן אַזוי איידל — מענטשן, וואָס זײַנען געווען אויף דעם זעלבן ניוואָ, און טייל מאָל אַפֿילו געהאַט אַ נידעריקערן מאַטעריעלן סטאַטוס, ווי די זעלבע פּויערים פֿון די אַרומיקע דערפֿער.

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: וואָס שייך די געשעענישן, וואָס האָבן פּאַסירט בשעת די פּאָגראָמען — עס איז קלאָר, אַז פּאָגראָמען זײַנען טראַגישע געשעענישן, אָבער זיי האָבן ניט געדויערט אַזוי לאַנג, ווי מיר אַלע האָבן צוזאַמענגעלעבט, ווידער, אין די זעלבע שטעט. אין וויפֿל האָט דאָס משפּיע געווען אויף דעם, ווי די שטעטלעך האָבן אויסגעזען? און צי איז דאָ כּדאַי צו זאָגן, אַז די פּאָגראָמען האָבן אויך משפּיע געווען אויף אָט דעם בילד — ווי זיי זעען אויס, וויפֿל מענטשן עס וווינען אין זיי, און אַזוי ווײַטער, און אַזוי ווײַטער?

טאַראַס וואָזניאַק: פֿאַר וואָס ניט זײַנען מיר, אוקראַיִנער, אָדער פּאָליאַקן, אָדער ליטווינער, זייער „שטאָלץ“ דערמיט, וואָס די פּאָגראָמען האָבן פּאַסירט אויף אונדזער שטח, און מיר מאַקסימאַליזירן דאָס, און מיר טרײַבן דאָס אַ ביסעלע איבער. אין דער אמתן האָבן זיך די רדיפֿות אויפֿן ייִדישן פֿאָלק אָנגעהויבן נאָך נאָכן חורבן פֿונעם צווייטן בית־המקדש, ווען די רוימישע אַרמיי, די רוימישע אַדמיניסטראַציע, האָט בעצם פֿאַרטריבן די ייִדן פֿון יהודה, פֿון זייערע שטחים, און זיי צעשפּרייט איבער דער גאַנצער וועלט.

דערנאָך איז דער צווייטער אַזאַ עטאַפּ, אַזאַ סימבאָלישער עטאַפּ, געווען דער גירוש, און צווישן אַנדערן, ווי איר זאָגט, פּאָגראָמען אויף ייִדן, פֿון נאָך איין אַזאַ זייער אָפּשטעל־אָרט — דאָס איז געווען דער פּירענעישער האַלבאינדזל; ס׳איז נאָך ניט געווען קיין שפּאַניע, אַזאַ ווי מיר קענען זי, אָבער ס׳איז געווען דאָס קעניגרײַך פֿון אַראַגאָן און לעאָן. און דאָרט איז דאָס פֿאָרגעקומען ניט אין קיין ווייניקער אַקטיווער פֿאָרעם. ניט אין קיין ווייניקער אַקטיווער פֿאָרעם זײַנען די דאָזיקע פּראָצעסן פֿאָרגעקומען אויפֿן שטח פֿון הײַנטיקן פֿראַנקרײַך, הײַנטיקן דײַטשלאַנד און אַזוי ווײַטער.

און דערפֿאַר זײַנען זיי לסוף אָנגעקומען אויפֿן שטח פֿון דער רעטש־פּאָספּאָליטע, פֿון אָט די פֿיר לענדער.

ווי איז געווען דאָ? ס׳איז געווען פֿאַרשידן. אָבער די ייִדן זײַנען שוין געווען צוגעפּאַסט דורך דער דאָזיקער לאַנגער געשיכטע פֿון רדיפֿות, דער לאַנגער געשיכטע פֿון פּאָגראָמען, וואָס האָבן זיך ניט באַגרענעצט אויסשליסלעך מיט עפּעס טראַגישע געשעענישן, וואָס האָבן פּאַסירט אויף אונדזערע שטחים. און אויף אונדזערע שטחים האָבן זיי, אָן ספֿק, פּאַסירט, ווי בשעת יעדער פֿון די מלחמות.

די דאָזיקע פּובליקאַציע איז צוגעגרייט געוואָרן אין ראַם פֿון אַ פּאַרטנערשאַפֿט־פּראָיעקט מיט אונעסקא, מיט דער פֿינאַנציעלער שטיצע פֿון אייראָפּעיִשן פֿאַראיין. פֿאַרן אינהאַלט טראָגט „הראָמאַדסקע ראַדיאָ‟ די איינציקע אחריות, און ער שפּיגלט נישט דאַווקע אָפּ די מיינונגען פֿון אונעסקא אָדער פֿונעם אייראָפּעיִשן פֿאַראיין.