מע דאַרף ניט מורא האָבן פֿאַר דער אייגענער פֿאַרגאַנגענהייט, און דעמאָלט ווערן מיר שטאַרקער, — דער היסטאָריקער אַנאַטאָלי פּאָדאָלסקי

„יעדער געזעלשאַפֿט איז שווער צו אָנערקענען די פֿאַרברעכנס פֿון דער פֿאַרגאַנגענהייט“

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: הייסט עס, איך מיין, אַז אין דעם דאָזיקן לעצטן עפּיזאָד איז העכסט וויכטיק בכלל צו רעדן וועגן דעם, וואָסערע מסקנות מיר קענען מאַכן ווי אַ געזעלשאַפֿט. איך פֿאַרשטיי, אַז ס׳איז זייער שווער — אַזוי זיך אונטערשרײַבן פֿאַר אַלעמען. ס׳איז קלאָר, אַז דאָס וועט ניט געלינגען. אָבער ווי מענטשן, וואָס פֿאָרשן אויס די טעמע, און איר — בפֿרט, איז פֿאַר מיר די ערשטע פֿראַגע, וואָס שטעלט זיך אויף: פֿאַר וואָס איז די טעמע פֿון פּאָגראָמען ביז הײַנט אַזוי קאָמפּליצירט פֿאַר אונדזער אַלגעמיינעם נאַציאָנאַלן זכּרון? פֿאַר וואָס איז זי אַזוי ווייטיקלעך, אַזוי פֿאַרבלענדט? אַ סך מענטשן זעען זי זייער ניט ריכטיק, זייער פֿאַרקרימט. פֿאַר וואָס איז עס אַזוי?

אַנאַטאָלי פּאָדאָלסקי: פֿאַר מיר, ווי פֿאַר אַ היסטאָריקער, איז דאָס פֿון איין זײַט פֿאַרשטענדלעך, און פֿון דער אַנדערער זײַט איז פֿאָרט שווער צו געבן אַן איינדײַטיקן ענטפֿער. מײַן ענטפֿער וועט זײַן אַ סוביעקטיווער. איך האַלט, אַז אַ געזעלשאַפֿט, אַבי וועלכער, — דאָס איז ניט קיין יחידותדיקער פֿאַל פֿון דער אוקראַיִנישער געזעלשאַפֿט, — איז שווער צו אָנערקענען די פֿאַרברעכנס פֿון דער פֿאַרגאַנגענהייט.

און ס׳איז שווער צו אָנערקענען, אַז מיר זײַנען געווען ניט נאָר קרבנות און ניט נאָר העלדן. און דאָס באַטרעפֿט אַבי וועלכע געזעלשאַפֿטן: די אוקראַיִנישע, די ייִדישע, די פּוילישע, די רוסישע, איך ווייס ניט, אַבי וועלכע געזעלשאַפֿטן, געשיכטעס. און די דאָזיקע אָנערקענונג איז שווער, אָבער וואָס שטערט דאָ? דאָ, לויט מײַן מיינונג, דאַרף מען ניט מורא האָבן פֿאַר דער אייגענער פֿאַרגאַנגענהייט.

איך זאָג אין מײַנע אַרטיקלען, לעקציעס: מע דאַרף ניט מורא האָבן פֿאַר דער אייגענער פֿאַרגאַנגענהייט, און דעמאָלט ווערן מיר שטאַרקער. דעמאָלט שלאָגן מיר אַרויס בײַם שׂונא — פֿאַר אַלעמען בײַם מאָסקווער שׂונא, וואָס אַטאַקירט אונדז, דער פֿאַרשאָלטענער, — יענעם פּראָפּאַגאַנדע־געווער, ווען מיר זאָגן ערלעך, אַז ס׳איז געווען מיטאַרבעט, אַז ס׳איז געווען הילף, און אַז ס׳זײַנען געווען פֿאַרברעכנס. אָבער צוויי זאַכן, וואָס איך וואָלט אונטערגעשטראָכן אינעם קאָנטעקסט פֿון דער שוועריקייט צו אָנערקענען די פֿאַרגאַנגענהייט: מע טאָר ניט פֿאַרגעסן דעם היסטאָרישן קאָנטעקסט, אין וועלכן דאָס איז פֿאָרגעקומען.

מיר רעדן וועגן פּאָגראָמען — מיר מוזן פֿאַרשטיין, אַז ניט די ייִדן, ניט די אוקראַיִנער האָבן געהאַט קיין אייגענע מלוכה. אויב מיר רעדן וועגן דער תּקופֿה פֿון דער ערשטער וועלט־מלחמה, פֿונעם אוקראַיִנישן נאַציאָנאַלן באַפֿרײַונגס־קאַמף, מוזן מיר זיך קלאָר מאַכן, אַז אוקראַיִנער און ייִדן האָבן געקעמפֿט פֿאַר די אינטערעסן פֿון אַנדערע מלוכה־געבילדן, פֿון די אימפּעריעס — דער עסטרײַך־אונגערישער, דער רוסישער. אַחוץ דעם, האָט אַזאַ טאָטאַליטערע, אויטאָריטערע פּראָפּאַגאַנדע שטענדיק געזוכט, און זוכט, דאָס בילד פֿון אַ שׂונא.

„ניט אַריבערטראָגן די שולד פֿאַר דער פֿאַרגאַנגענהייט אויף מענטשן, וואָס לעבן הײַנט“

ייִדן האָבן, צום באַדויערן, זייער אָפֿט „געפּאַסט“ צו דעם דאָזיקן בילד. דער ישׂראלדיקער היסטאָריקער שמואל עטינגער — מיט אַ צוואַנציק יאָר צוריק האָב איך געלייענט זײַן ערשטן איבערבליק פֿון דער ייִדישער געשיכטע — האָט געשריבן, ווי אומאָנגענעם עס זאָל ניט זײַן די אייראָפּעער צו הערן, אַז אין אייראָפּע פֿון סוף 1918 און במשך פֿון 1919 האָט זיך געפֿורעמט אַן אַנטיסעמיטישע קולטור־טראַדיציע. און די דאָזיקע זאַכן האָבן טיילווײַז געפֿורעמט דײַטשישע, פֿראַנצייזישע, ענגלישע אינטעלעקטואַלן. באָטשקאָווסקי, (אָלגערד־איפּאָליט באָטשקאָווסקי (1885–1939) — אַן אוקראַיִנישער סאָציאָלאָג, פּאָליטאָלאָג, פּובליציסט און געזעלשאַפֿטלעכער טוער, איינער פֿון די גרינדער פֿון דער נאַציאָלאָגיע, סעקרעטאַר פֿון דער דיפּלאָמאַטישער מיסיע פֿון דער אוקראַיִנישער פֿאָלקס־רעפּובליק אין פּראָג און מחבר פֿון די ווערק „די אוקראַיִנישע פֿראַגע“ און „אַרײַנפֿיר אין דער נאַציאָלאָגיע“), — האָט געשריבן, אַז די ענגלענדער און די פֿראַנצויזן האָבן געפֿורעמט די ראַסן־פּסעוודאָטעאָריע, און אַזעלכע קסענאָפֿאָבישע טעזיסן. און די דײַטשן האָבן זיי רעאַליזירט אינעם 20סטן יאָרהונדערט — מע מיינט דעם חורבן, די צווייטע וועלט־מלחמה…

די טעזע איז אַזאַ: ס׳איז שווער צו אָנערקענען, ווײַל דו פֿאַרשטייסט, אַז די געשיכטע פֿון דײַן לאַנד, פֿון דײַן געזעלשאַפֿט, איז לכל־הפּחות קאָמפּליצירט און ניט שוואַרץ־ווײַס. מע דאַרף פּשוט וויסן, דעם היסטאָרישן קאָנטעקסט.

די צווייטע וויכטיקע זאַך, וועגן וועלכער איך שרײַב און רעד אויך אָפֿט: ניט מאַכן קיין טראַנספֿער, ניט אַריבערטראָגן די דאָזיקע שולד אויף מענטשן, וואָס לעבן הײַנט. אָט דאָ קומען מיר אַרויס אויפֿן געביט פֿון דער שׂונאישער פּראָפּאַגאַנדע. איצט, בשעת דער פֿולפֿאַרנעמיקער מלחמה פֿון מאָסקווע קעגן אונדז, איז די אינסטרומענטאַליזאַציע פֿון דער פֿאַרגאַנגענהייט, אָן ספֿק, אַזאַ אייגנשאַפֿט פֿון די רוסישע פּראָפּאַגאַנדיסטן. און, אָן ספֿק, די געשיכטע פֿון די פּאָגראָמען, ווי אויך די געשיכטע פֿונעם חורבן, ווערט אויסגענוצט, ווען מע רײַסט אַרויס באַזונדערע פֿאַקטן, און, אָן ספֿק, פֿאַר פּראָפּאַגאַנדע — דער היסטאָרישער קאָנטעקסט, די צײַטן, דאָס אמתע בילד, דאָס קאָמפּליצירטע בילד…

אָט, און דאָ דערמאָן איך זיך אין עפּעס וויכטיקערס — אין די ווערטער פֿון מאַרטין גראַף. דאָס איז אַ דײַטשער היסטאָריקער, אַן אינטעלעקטואַל. ער האָט אַ מאָל געאַרבעט בײַ אונדז אין אוקראַיִנע, אין דער דײַטשער אַמבאַסאַדע אין קיִעוו. ער איז אַרויסגעטראָטן פֿאַר סטודענטן, און מיר זײַנען צו צווייט אַרויסגעטראָטן. און מע האָט אים געפֿרעגט וועגן… דאָס איז פֿאַר אונדז אַ זייער שטאַרקער משל, דערפֿאַר וועל איך אים איבערגעבן. מע האָט אים געפֿרעגט, ווי אַזוי ער, ווי אַ דײַטש, פֿילט די שולד פֿאַר די פֿאַרברעכנס פֿונעם נאַציאָנאַל־סאָציאַליזם.

„ס׳איז פֿאַרשפּרייט, אַז די נאָכקומען באַרעכטיקן די עלטערן. אָבער ס׳זײַנען פֿאַראַן נאָכקומען, וואָס האָבן ניט מורא צו אָנערקענען. און דער דאָזיקער וועג איז מער פּראָדוקטיוו“

ער האָט געענטפֿערט אויף וויפֿל מעגלעך ערלעך. און אָט דאָס דאַרפֿן אויך מיר זיך לערנען — ענטפֿערן אויף וויפֿל מעגלעך ערלעך. וויסנדיק דעם היסטאָרישן קאָנטעקסט — ניט אַריבערטראָגן אויף מענטשן, וואָס לעבן הײַנט, און ענטפֿערן ערלעך, ניט מורא האָבן פֿאַר דער אייגענער פֿאַרגאַנגענהייט.

ער האָט געזאָגט: „איך בין געבוירן אין 1962, און איך וועל אײַך ניט ליגן, אַז מײַן טאַטע איז אין די יאָרן פֿון דער צווייטער וועלט־מלחמה ‚געווען אַ ראַדיסט, אַ פֿאַרבינדונגס־מאַן‘“. דאָס איז אַזאַ פֿאַרשפּרייטע מיטאָלאָגיע. אויב מיר רעדן וועגן דעם קאָנטעקסט פֿון די פּאָגראָמען, אָדער וועגן דעם קאָנטעקסט פֿון דער ערשטער וועלט־מלחמה און דער צווייטער וועלט־מלחמה, איז פֿאַרשפּרייט, אַז די נאָכקומען באַרעכטיקן די עלטערן. זיי איז שווער צו אָנערקענען, אָבער ס׳זײַנען פֿאַראַן נאָכקומען, וואָס האָבן ניט מורא צו אָנערקענען. און דער דאָזיקער וועג איז מער פּראָדוקטיוו.

„איך נעם אויף זיך די פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט פֿאַרן זכּרון וועגן דער פֿאַרגאַנגענהייט“

און ער זאָגט, אַז ער איז קיין שום „פֿאַרבינדונגס־מאַן“ ניט געווען. איר פֿאַרשטייט, 18 מיליאָן דײַטשן זײַנען געווען אינעם ווערמאַכט, אין די באַוואָפֿנטע כּוחות פֿונעם דריטן רײַך. איז ער געווען אויפֿן מיזרח־פֿראָנט, ער האָט געהרגעט. ס׳איז קלאָר, אַז ער איז געווען מיט געווער, ער איז געווען אויפֿן פֿראָנט. אָבער, זאָגט ער, „איך בין געבוירן געוואָרן 17 יאָר נאָכן סוף פֿון דער צווייטער וועלט־מלחמה. איך האָב דעמאָלט קיינעם ניט געהרגעט. איך האָב דעמאָלט קיינעם ניט געראַטעוועט. איך האָב דעמאָלט ניט געלעבט. איך בין אין גאָרנישט ניט שולדיק. אָבער איך בין אַ בירגער פֿון מײַן לאַנד. און איך נעם ניט אויף זיך די שולד פֿאַר דעם, וואָס יענע דײַטשן האָבן געטאָן. איך נעם אויף זיך די פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט“. אָט דאָס איז דער חילוק אין דער טערמינאָלאָגיע. צווישן פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט און שולד. איך נעם אויף זיך די פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט ניט פֿאַר דער פֿאַרגאַנגענהייט, זאָגט ער. מיר האָבן ניט געלעבט אין דער פֿאַרגאַנגענהייט. איך נעם אויף זיך די פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט פֿאַרן זכּרון וועגן דער פֿאַרגאַנגענהייט. און די פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט פֿאַרן זכּרון וועגן דער פֿאַרגאַנגענהייט מיינט, אַז מע רעדט ניט נאָר וועגן העלדן און קרבנות, נאָר אויך וועגן מנוּוולים און פֿאַרברעכער. „און דערפֿאַר, ווי אַ בירגער פֿון דײַטשלאַנד, פֿאַרשטיי איך, אַז דעמאָלט האָט ניט די מאַכט, נאָר די געזעלשאַפֿט באַגאַנגען אַ סך פֿאַרברעכנס, די געזעלשאַפֿט האָט געבראַכט צו דער מאַכט, און אַזוי ווײַטער…“.

און דאָ, אומקערנדיק זיך צו אונדזער טעמע — אַזוי איז אויך די הײַנטיקע אוקראַיִנע. אונדז איז שווער. מאָסקאָוויע ליגט, און אונדז איז שווער. ליגן איז בײַ זיי ניט קיין נײַס. און ווען זיי נוצן אין דעם דאָזיקן ליגן היסטאָרישע געשעענישן פֿון דער פֿאַרגאַנגענהייט, רײַסן זיי זיי אַרויס פֿונעם קאָנטעקסט — הייסט עס, דאָס הערט אויף צו זײַן וויסנשאַפֿט, בילדונג, דאָס ווערט ריינע פּראָפּאַגאַנדע. ווען מע רײַסט אַרויס שטיקער פֿון געוויסע געשעענישן, מע שטעלט זיי פֿאָר באַזונדער און מע דעהומאַניזירט זיי — דאָס האָבן זיי גענומען פֿון די סאָוועטישע צײַטן.

„דאָס ייִדישע פּנים איז איינס פֿון די פּנימער פֿון דער אוקראַיִנישער קולטור“

דעהומאַניזירן די פֿאַרגאַנגענהייט, דעהומאַניזירן די פּערזענלעכקייטן. זיי פֿײַנטן די אוקראַיִנישע קולטור. די אוקראַיִנישע קולטור איז זייער ברייט. זי איז פּאָליהאַרמאָניש, פּאָליעטניש. און דאָס ייִדישע פּנים איז איינס פֿון די פּנימער פֿון דער אוקראַיִנישער קולטור. דערפֿאַר מוזן מיר זיך רעכענען מיט דעם קאָנטעקסט, ווען די געשעענישן האָבן פּאַסירט, און מיר מוזן זאָגן דעם אמת. אָבער ווידער, איר זעט, איצט אין דער אוקראַיִנישער געזעלשאַפֿט — איך קען דאָך ווי אַ היסטאָריקער זיך ניט אַבסטראַהירן. דאָס איז ניט מײַן טעמע ווי אַ פֿאַכמאַן, אָבער די טעמע איז מיר נאָענט, ווײַל זי באַטרעפֿט די צווייטע וועלט־מלחמה, דעם אוקראַיִניש־פּוילישן קאָנפֿליקט אין וואָלין, דאָס הרגענען ציווילע פֿון דער זײַט פֿון אוקראַיִנער, פֿון דער זײַט פֿון פּאָליאַקן. און ס׳ווילט זיך אַזוי זאָגן — דאָס איז די „נאָרמאַלע“ פֿאָרמל: מיר פֿאַרגעבן און מיר בעטן מחילה.

אַ מאָל, מיט 60 יאָר צוריק אָדער מער, האָט מען בײַם פּויליש־דײַטשישן זיך איבערבעטן אָנערקענט, אַז אַלע האָבן באַגאַנגען פֿאַרברעכנס. אָבער דאָס איז דווקא די זאַך, אַז מיר טאָרן ניט אַריבערטראָגן אויף די הײַנטיקע אוקראַיִנער, פּאָליאַקן אָדער ייִדן די שולד פֿאַר די מעשׂים אין דער צווייטער וועלט־מלחמה, אין דער ערשטער וועלט־מלחמה.

און אָט די דאָזיקע טעזע: ניט פֿאַרגעסן דעם קאָנטעקסט, ניט אַריבערטראָגן אויף מענטשן, וואָס לעבן הײַנט, און ניט נעמען די שולד אויף זיך. מיר זײַנען ניט שולדיק, אָבער מיר מוזן נעמען אויף זיך די פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט. נעמען אויף זיך די פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט פֿאַרן זכּרון וועגן דער פֿאַרגאַנגענהייט מיינט זאָגן, ווי אַזוי עס איז געווען.

די דאָזיקע פּובליקאַציע איז צוגעגרייט געוואָרן אין ראַם פֿון אַ פּאַרטנערשאַפֿט־פּראָיעקט מיט אונעסקא, מיט דער פֿינאַנציעלער שטיצע פֿון אייראָפּעיִשן פֿאַראיין. פֿאַרן אינהאַלט טראָגט „הראָמאַדסקע ראַדיאָ‟ די איינציקע אחריות, און ער שפּיגלט נישט דאַווקע אָפּ די מיינונגען פֿון אונעסקא אָדער פֿונעם אייראָפּעיִשן פֿאַראיין.