יששכר־בער ריבאַק: ווי אַזוי אַ מאָלער פֿון קראָפּיווניצקי איז געוואָרן אַ באַשאַפֿער פֿון דער נײַער ייִדישער קונסט אין אוקראַיִנע און אין אייראָפּע

דער פֿאַרנעם און די טיפֿקייט פֿון יששכר־בער ריבאַקס געשטאַלט

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: פּאַן יעווהען, פֿאַר אײַך די געשטאַלט פֿון יששכר־בער ריבאַק — וואָס דריקט זי אויס? ווי גרויס איז דער פֿאַרנעם פֿון דער דאָזיקער פּערזענלעכקייט?

יעווהען קאָטליאַר: יששכר־בער ריבאַק איז אָן ספֿק אַן אויסגעצייכנטע געשטאַלט אין דער ייִדישער קונסט — און ניט נאָר אין איר. צום באַדויערן, צוליב זײַן פֿריִען טויט איז אים ניט באַשערט געווען צו ווערן דער, וואָס ס׳איז געוואָרן מאַרק שאַגאַל.

כאָטש אין די יאָרן 1918–1920 האָט זיך געפֿורעמט אַ גאַנצע פּלעיאַדע ייִדישע קינסטלער — אויפֿן שוועל פֿונעם איבערגאַנג פֿון דער אַלטער ייִדישער וועלט צו אַ נײַער היסטאָרישער און קולטורעלער פֿאָרמאַציע, — האָט זיך ריבאַק אויסגעטיילט אַפֿילו אויף זייער הינטערגרונט.

אין אונטערשייד פֿון אַ סך צײַטגענאָסן האָט ער קאָנסעקווענט געאַרבעט מיט דער ייִדישער טראַדיציע, זיך טיף אַרײַנגעטראַכט אין איר און זי פֿאַרקערפּערט אין פֿאַרשידענע קינסטלערישע סטילן. ער האָט ווי „אָנגעמאָסטן“ די טראַדיציע אויף פֿאַרשידענע קינסטלערישע שפּראַכן. ער איז געווען אַ פֿאַנטאַסטישער עקספּערימענטאַטאָר מיט אַן אויסערגעוויינטלעכן חוש פֿאַר פֿאָרעם און קאָלאָריט. דערצו האָט ער אַ סך געלערנט און זיך אָנגעזאַפּט מיט דער דערפֿאַרונג פֿון פֿאַרשידענע שולן.

מיר דאַכט זיך, אַז ווען ער וואָלט געלעבט לענגער, וואָלט דאָס געקענט זײַן אַ געשטאַלט פֿון אַפֿילו אַ גרעסערן פֿאַרנעם ווי שאַגאַל. פֿאַר מיר איז ריבאַק אַ מאָלער־מיסטיקער, וואָס איז אויסערגעוויינטלעך טיף אײַנגעטונקען אין דער ייִדישער טראַדיציע. אין זײַנע ווערק זײַנען פֿאַראַן אַ סך פֿאַרקאָדירטע באַטײַטן, וואָס זײַנען ניט אַלע מאָל קלאָר אַפֿילו פֿאַר מומחים. אָבער פֿאַר אים אַליין איז די דאָזיקע סימבאָליק געווען אין גאַנצן נאַטירלעך.

אין וואָס פֿאַר אַ משפּחה איז יששכר־בער ריבאַק אויפֿגעוואַקסן און ווי האָט מען אויפֿגענומען, וואָס ער האָט זיך אויסגעקליבן די קונסט

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: יששכר־בער ריבאַק איז געבוירן געוואָרן אין 1897 אין קראָפּיווניצקי (דעמאָלט — עליסאַוועטגראַד). וואָס פֿאַר אַ משפּחה איז דאָס געווען? אין וועלכע אומשטענדן איז ער אויפֿגעוואַקסן און האָט זיך געפֿורעמט? ווי אַזוי האָט מען זיך באַצויגן צו זײַן התלהבֿות פֿאַר קונסט?

יעווהען קאָטליאַר: מע האָט זיך באַצויגן מיט אומפֿאַרשטענדעניש. און דאָס איז ניט געווען נאָר זײַן געשיכטע ווי אַ ייִדישער קינסטלער. נאָך 30–40 יאָר פֿריִער איז אַזוינס געווען כּמעט אוממעגלעך: ייִדישע בחורים, וואָס האָבן אויסגעקליבן די קונסט, האָבן געקענט קריגן פֿון דער קהילה אַ פֿאַרדאַמונג און אַפֿילו אַ חרם, און דערנאָך האָבן זיי פֿאַקטיש פֿאַרלוירן די מעגלעכקייט זיך צו פֿאַרווירקלעכן.

אין זײַן צײַט, אין דער תּקופֿה פֿון די רעוואָלוציאָנערע געשעענישן, האָט זיך די געזעלשאַפֿט שוין געענדערט. פֿאַרשטייט זיך, אַז די עלטערן האָבן אים ניט געקענט פּשוט פֿאַרווערן דעם דאָזיקן וועג, אָבער בכלל האָט די משפּחה ניט געשטיצט זײַן אויסוואַל.

דאָס לאָזט זיך דערקלערן מיט באַוווּסטע אומשטענדן: די בילדנדיקע קונסט איז אין דער טראַדיציאָנעלער ייִדישער סבֿיבֿה ניט געווען גערן געזען, און מע האָט זי אָפֿט באַטראַכט ווי עפּעס, וואָס שטייט אין סתּירה מיט דער טראַדיציע גופֿא. צוגלײַך האָבן ס׳רובֿ קינסטלער פֿון זײַן דור, אָדער אַ ביסל עלטערע, אָנגעהויבן דווקא מיט באַדינען די רעליגיעזע טראַדיציע.

זיי האָבן געקענט אויסקריצן מצבֿות — די גראַבשטיינער אויף ייִדישע בית־עולמס, באַמאָלן שולן, שאַפֿן תּשמישי־קדושה. דאָס האָט מען געהאַלטן פֿאַר „כּשר“, דאָס הייסט, דערלויבט אין די גרענעצן פֿון דער טראַדיציע. אָבער יעדן טריט אין אַ זײַט האָט מען אויפֿגענומען ווי אַ סכּנה פֿון אַסימילאַציע אָדער אַפֿילו פֿון עבֿודה־זרה — אַ סכּנה, וואָס די ייִדישע קולטור איז זיך געווען באַוווּסט נאָך פֿון תּנ״כישע צײַטן. דאָס האָט מען געהאַלטן פֿאַר אַ שווערער עבֿירה.

דערפֿאַר האָט מען בכלל ניט געשטיצט זײַן אויסוואַל. און פֿאָרט האָט ער געטאָן אַ טריט אַנטקעגן זײַן אייגענעם גורל — אפֿשר טיילווײַז איבערלאָזנדיק די טראַדיציאָנעלע וועלט הינטער זיך.

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: הייסט עס, אין אים האָט גערעדט אַ בונטאַרישער גײַסט? ער איז טאַקע אַוועק לערנען זיך גאָר יונגערהייט, ריכטיק?

יעווהען קאָטליאַר: ווען אַ מענטש איז 11, 12 אָדער 15 יאָר אַלט, איז בונטאַרישקייט נאַטירלעך. אַפֿילו אין דער טראַדיציאָנעלער ייִדישער סבֿיבֿה. ייִדישע ייִנגלעך האָבן פֿון די ערשטע קינדער־יאָרן אָן געלערנט תּורה: מע האָט זיי מיט אַ ריטואַל אַרײַנגעפֿירט אין חדר, וווּ זיי זײַנען כּסדר געווען אין די ראַמען פֿון רעליגיעזער בילדונג און האָבן פֿאַקטיש ניט געזען קיין אַנדער ברירה.

אָבער ער האָט שוין געלעבט אין אַן אַנדער צײַט און האָט געקענט אַ ברייטערע וועלט. פֿאַר מיר איז ביז הײַנט אַ רעטעניש, ווי אַזוי מענטשן, וואָס זײַנען אַזוי טיף אײַנגעטונקען אין אַ פֿאַרמאַכטער טראַדיציאָנעלער סבֿיבֿה, טוען דעם ערשטן טריט אַרויס. דערבײַ איז זײַן משפּחה ניט געווען אַזוי איינדײַטיק.

דער פֿאָטער, כאָטש ער האָט געשטאַמט פֿון אַ חסידישער סבֿיבֿה (דעם גענויען ייִחוס איז שווער אָפּצושפּירן), איז געווען אַ מענטש מיט גאַנץ ברייטע השגות. ער האָט געשעצט די רוסישע קולטור און שפּראַך, האָט געשטרעבט צו געבן די קינדער אַ גוטע בילדונג. קראָפּיווניצקי איז דעמאָלט געווען אַ גאַנץ גרויסע שטאָט — לכל־הפּחות אין פֿאַרגלײַך מיט אַ סך שטעטלעך, פֿון וועלכע ס׳האָבן געשטאַמט אַנדערע מאָלער.

דער פֿאָטער האָט ניט באַוויליקט זײַן אויסוואַל, אָבער, ווי מיר דאַכט זיך, האָט ער זיך צו אים באַצויגן מער־ווייניקער טאָלעראַנט.

ווי אַזוי האָט זיך געפֿורעמט ריבאַקס סטיל: לערער, סבֿיבֿה און תּקופֿה

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: ווער זײַנען געווען יששכר־בער ריבאַקס לערער? ווער האָט אים געוויזן דעם וועג אין דער קונסט? וואָס פֿאַר געשטאַלטן זײַנען דאָס? אויף וועמען האָט ער זיך אָריענטירט?

יעווהען קאָטליאַר: דאָס איז אַ גאָר אינטערעסאַנטע פֿראַגע, ווײַל ער האָט געלערנט בײַ פֿאַרשידענע קינסטלער, וואָס האָבן אים סײַ געגעבן אַ גרונטיקע אַקאַדעמישע צוגרייטונג, סײַ באַקאַנט געמאַכט מיט אימפּרעסיאָניסטישע און אַוואַנגאַרדיסטישע זוכענישן — ווי, למשל, מיקאָלאַ מוראַשקאָ.

נאָך דעם ווי ער איז אַריבער קיין קיִעוו אַרום 1911–1912, האָט ריבאַק געלערנט אומעטום, וווּ ער האָט נאָר געהאַט אַזאַ מעגלעכקייט. פֿאַר יונגע־לײַט, וואָס זײַנען געקומען אין אַ גרויסער שטאָט אין אַ גאָר יונגן עלטער, איז דאָס געווען אַ גאַנץ נאַטירלעכע סיטואַציע: זיי האָבן געזוכט זייער וועג און זיך געלערנט דאָרט, וווּ ס׳האָבן זיך געעפֿנט די טירן.

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: און איז דאָס געווען צוטריטלעך? אומזיסט? ווי אַזוי איז דאָס פֿאָרגעקומען?

יעווהען קאָטליאַר: אַז מע רעדט וועגן מיקאָלאַ מוראַשקאָ, האָט ער נאָך אין 1875 געגרינדעט אין קיִעוו זײַן ערשטע סטודיע. מיט דער צײַט איז זי געוואָרן אַ קונסט־פֿאַכשול, וווּ שפּעטער האָט געלערנט אויך ריבאַק. דאָרט האָבן באַקומען זייער בילדונג אַ סך קינפֿטיקע ייִדישע קינסטלער.

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: הייסט עס, אין קיִעוו, און בכלל אין אוקראַיִנע, איז ביז 1917 ניט געווען קיין פֿולווערטיקע קונסט־אַקאַדעמיע — נאָר שולן און וואַרשטאַטן?

יעווהען קאָטליאַר: אין דער אמתן זײַנען די גרענעצן צווישן אַ פֿאַכשול, אַ שול אָדער אַ וואַרשטאַט געווען גאַנץ רעלאַטיוו. ריבאַק האָט געלערנט, ווי ער האָט געקענט און וווּ ער האָט געקענט.

נאָך אין קראָפּיווניצקי האָט ער באַקומען אַ וויכטיקע דערפֿאַרונג: ווען דער פֿאָטער האָט פֿאַרשטאַנען, אַז ער וועט ניט קענען ראַדיקאַל ווירקן אויפֿן זונס אויסוואַל, האָט ער אים אַוועקגעגעבן אין אַ וואַרשטאַט פֿון דעקאָראַטיווער קונסט, וווּ מע האָט געלערנט באַמאָלן אינטעריערן. אַזוי אַרום האָט ריבאַק נאָך פֿאַר דער נסיעה קיין קיִעוו געהאַט אַ געוויסע פּראַקטישע דערפֿאַרונג — ער האָט אַפֿילו אָנטייל גענומען אין באַמאָלן קירכן. און דאָס האָט מען ניט באַטראַכט ווי עפּעס אויסערגעוויינטלעכס: טראָץ די קאָנפֿעסיאָנעלע חילוקים, איז די קינסטלערישע פּראַקטיק אָפֿט אַרויסגעגאַנגען פֿון זייערע גרענעצן. פּונקט אַזוי האָבן קריסטלעכע קינסטלער באַמאָלט שולן — אין די 1920ער–1930ער יאָרן איז דאָס געווען גאַנץ נאָרמאַל.

אין קיִעוו האָט ער באַקומען אַן אַקאַדעמישע בילדונג אין דער פֿאַכשול, און פּאַראַלעל האָט ער געלערנט בײַ קינסטלער מיט אַוואַנגאַרדיסטישער דערפֿאַרונג — בפֿרט בײַ אַלעקסאַנדראַ עקסטער און אָלעקסאַנדר באָהאָמאַזאָוו. זיי האָבן פֿאַר אים געעפֿנט אַ ברייטע פּאַליטרע פֿון מאָדערנע קינסטלערישע שפּראַכן. און ער האָט דאָס אַלץ אויסערגעוויינטלעך פֿײַן אײַנגעזאַפּט, אַרבעטנדיק אין פֿאַרשידענע סטילן.

די פֿראַגע איז, וועלכע ריכטונג ער האָט שפּעטער אויסגעקליבן ווי די הויפּט־ריכטונג. ער האָט זיך געפֿונען אינעם מאָמענט, ווען ס׳איז געבוירן געוואָרן די נײַע ייִדישע קונסט. אפֿשר האָט ער אַליין ניט ביז צום סוף דערפֿילט די היסטאָרישע שאַרפֿקייט פֿון יענעם מאָמענט — ער איז דעמאָלט געווען אַרום 20 יאָר אַלט.

צווישן מלחמה און פּאָגראָמען: ווי אַזוי די תּקופֿה האָט געווירקט אויף ריבאַקס לעבן און קונסט

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: ווען מיר רעדן וועגן דער צײַט, אין וועלכער יששכר־בער ריבאַק האָט געלעבט, פֿאַרשטייען מיר, אַז דאָס איז געווען אַן אויסערגעוויינטלעך שווערע היסטאָרישע תּקופֿה: דער אָנהייב פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט, פּאָגראָמען, מלחמה. אין וועלכער מאָס האָט דאָס געווירקט אויף זײַן לעבן און שאַפֿן?

יעווהען קאָטליאַר: דאָס האָט געווירקט אויף אַלע הונדערט פּראָצענט. זײַן דערפֿאַרונג ווי אַ מאָדערניסטישער מאָלער האָט אים געגעבן די מעגלעכקייט צו אַנטפּלעקן אויפֿן טיפֿסטן אופֿן דאָס, וואָס מע רופֿט הײַנט Jewish experience — די דערפֿאַרונג פֿון ייִדישן קיום. פֿאַר אים איז דאָס געווען אַ פּערזענלעכע טראַגעדיע: אין 1919, בעת די קיִעווער פּאָגראָמען, האָט מען אומגעבראַכט זײַן פֿאָטער.

דאָס אַלץ איבערלעבט ער און לעבט עס אויס אין זײַן שאַפֿן. בײַ יששכר־בער ריבאַק זײַנען פֿאַראַן עטלעכע וויכטיקע ציקלען. פֿאַקטיש געזעגנט ער זיך עפֿנטלעך מיטן שטעטל אין דער סעריע „שטעטל. מײַן חרובֿע היים. אַ געדעכעניש“, איבער וועלכער ער אַרבעט נאָך אין 1917. ער זעט, אַז די וועלט ענדערט זיך: ייִדן פֿאָרן מאַסנווײַז אַריבער אין די גרויסע שטעט, ס׳ענדערט זיך די סאָציאַלע סטרוקטור פֿון דער קהילה, און די טראַדיציאָנעלע וועלט פֿונעם שטעטל פֿאַרשווינדט ביסלעכווײַז. ריבאַק פֿאַרכאַפּט זי אינעם מאָמענט פֿון איר צעפֿאַל.

די דאָזיקע סעריע איז דערשינען אין 1923 אין בערלין אין פֿאָרעם פֿון ליטאָגראַפֿיעס און האָט געהאַט אַ גרויסן דערפֿאָלג. אין איר לייגט ער דעם יסוד פֿאַר דער איקאָנאָגראַפֿיע פֿונעם שטעטל: די טיפּן פֿון זקנים, בעלי־מלאָכות, די בילדער פֿון שולן. דורך די דאָזיקע געשטאַלטן דענקט ער זיך אַרײַן אין דער ייִדישער טראַדיציע גופֿא.

אין די דאָזיקע בילדער קען מען זען אויך אַן איבערטראַכטונג פֿון דער מיטאָלאָגעמע „דער אייביקער ייִד“ — אָבער ניט אין דער קריסטלעכער טײַטשונג, נאָר אין דער ייִדישער אינטערפּרעטאַציע פֿונעם גלותדיקן ייִדן, פֿון אַ גלות־מענטשן, וואָס קען ניט געפֿינען קיין פֿעסטע היים.

נאָך 1919 באַווײַזט זיך אַ ציקל, וואָס איז פֿאַרבונדן מיט די פּאָגראָמען. בכלל איז די דאַטירונג פֿון זײַנע ווערק אַ קאָמפּליצירטע זאַך: אָפֿט האָט ער זיי אונטערגעשריבן ניט מיטן יאָר, ווען זיי זײַנען געשאַפֿן געוואָרן, נאָר מיטן יאָר פֿון דער איבערלעבונג אָדער פֿונעם אײַנפֿאַל. אַ טייל ווערק זײַנען בכלל ניט דאַטירט, און דערפֿאַר רעקאָנסטרויִרן די פֿאָרשער די כראָנאָלאָגיע אויף אַן אומדירעקטן אופֿן.

דער ציקל וועגן די פּאָגראָמען איז פֿולשטענדיק געבליבן דאַנק זײַן פֿרוי סאָניע ריבאַק, וואָס האָט אָפּגעהיט די ווערק און שפּעטער זיי אַוועקגעפֿירט קיין ישׂראל. הײַנט געפֿינען זיי זיך אינעם מוזיי אין בת־ים.

אין באַזונדערע סעריעס שילדערט ער אַ סך מאָל, למשל, די דובראָוונער שול: אַ מאָל — לעבן אַ קריסטלעכער קירך, און ווײַזט אַזוי די שכנות פֿון קולטורן, ווי ס׳האָט דאָס געטאָן אויך מאַרק שאַגאַל; אַ מאָל — אין אַ קוביסטישער אינטערפּרעטאַציע, וווּ דער בנין פֿאַרבינדט כּביכול ערד מיט הימל. דאָ גייט שוין די רייד וועגן אַ ריין פּלאַסטישן מאָדערניסטישן זוכן.

פֿאַר וואָס איז די אילוסטראַציע געוואָרן אַ וויכטיקער טייל פֿון ריבאַקס שאַפֿן

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: ווי אַזוי קומט ער צו דער אילוסטראַציע, בפֿרט צו קינדער־ביכער, וואָס פֿאַרנעמען אַ באַדײַטנדיקן טייל פֿון זײַן שאַפֿן?

יעווהען קאָטליאַר: דאָס אילוסטרירן האָט ער אויפֿגענומען ווי אַ פֿאַרווירקלעכונג פֿון דער פּראָגראַם פֿון דער קולטור־ליגע. אַ סך פֿון זײַנע חבֿרים האָבן זיך דערמיט פֿאַרנומען, און ער אויך. אָבער ווי אַן אילוסטראַטאָר האָט ער זיך אין גאַנצן אַנטפּלעקט ערשט אין בערלין.

די קינסטלער פֿון זײַן דור זײַנען געווען אוניווערסאַליסטן — זיי האָבן געאַרבעט אין פֿאַרשידענע סטילן, ווײַל די קינסטלערישע שפּראַכן האָבן זיך גיך געביטן איינע נאָך דער אַנדערער. אויף זײַן אילוסטראַטאָר־סטיל האָבן געווירקט סײַ די נסיעות, סײַ דער מאַניפֿעסט „די וועגן פֿון דער ייִדישער מאָלערײַ“, וואָס ער האָט אָנגעשריבן אין 1918 צוזאַמען מיט באָריס אַראָנסאָן, און וואָס איז אַרויס אויף ייִדיש אין בערלין (שפּעטער איבערגעזעצט אויף אַנדערע שפּראַכן).

אין דעם דאָזיקן טעקסט פֿאָרמולירט ער די פּרינציפּן פֿון פֿלאַכקייט, פֿון אָפּזאָגן זיך פֿון דרײַ־דימענסיאָנאַלקייט, פֿון אַ ספּעציפֿיש־ייִדישער אַבסטראַקציע — ניט אַזאַ ווי אינעם מערבֿ־אייראָפּעיִשן מאָדערניזם, נאָר פֿאַרבונדן מיט דער מאָדערניזירונג פֿון דער לעבעדיקער דערפֿאַרונג. די דאָזיקע פּרינציפּן האָבן זיך שפּעטער באַוויזן אויך אין זײַן אייגענעם שאַפֿן.

אין דער אילוסטראַציע פֿאַר קינדער און אין זײַן ווענדן זיך צו דער פֿאָלקס־טראַדיציע האָט ער דערגרייכט אַ באַזונדערע טיפֿקייט. אפֿשר האָט ער דווקא דורך דער דאָזיקער שפּראַך געקענט איבערגעבן די טראַגעדיע פֿון די פּאָגראָמען אַזוי, ווי אַ פּאָעט קען דאָס טאָן: אָן אַ דירעקטן נאַטוראַליזם, נאָר מיט אַ מאַקסימאַלן עמאָציאָנעלן כּוח.

די קולטור־ליגע: די נײַע ייִדישע קולטור און ריבאַקס אָרט אין דער דאָזיקער באַוועגונג

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: איך וויל זיך אומקערן צו דער קולטור־ליגע ווי אַ דערשײַנונג אינעם קולטורעלן פּראָצעס פֿון יענע יאָרן. ווי באַדײַטנדיק איז געווען איר טעטיקייט, און וואָס איז געווען יששכר־בער ריבאַקס בײַטראָג?

יעווהען קאָטליאַר: דער געדאַנק פֿון דער קולטור־ליגע איז טאַקע געווען ראַדיקאַל און רעוואָלוציאָנער. זי איז אויפֿגעקומען ווי אַ פּרוּוו אויסצוניצן די נײַע מעגלעכקייטן, וואָס האָבן זיך געעפֿנט פֿאַר דער ייִדישער געזעלשאַפֿט נאָכן אָפּשאַפֿן די באַגרענעצונגען: ס׳איז אויפֿגעקומען די מעגלעכקייט אַריבערצופֿאָרן אין די גרויסע שטעט און צו שאַפֿן אַן אייגענע וועלטלעכע קולטור.

דער ציל איז געווען צו שאַפֿן אַ מאָדערנע קולטור אויף ייִדיש. העברעיִש האָט מען פֿאַקטיש פֿאַרדרענגט ווי די שפּראַך פֿון דער רעליגיעזער טראַדיציע — דאָס איז געווען אַ טייל פֿון דער אַנטירעליגיעזער פּאָליטיק פֿון דער סאָוועטישער מאַכט. אָבער אין די יאָרן 1918–1920 האָט די ייִדישע קולטור־באַוועגונג באַקומען אַ געוויסע אויטאָנאָמיע. פֿאַקטיש האָט מען זי איבערגעגעבן „אויף אַרענדע“ די קולטור־טוערס אַליין, און זיי האָבן אָנגעהויבן אַקטיוו בויען די אינסטיטוציעס פֿונעם נײַעם לעבן.

מע האָט געשאַפֿן ביבליאָטעקן, אַרויסגעגעבן ליטעראַטור, אַנטוויקלט טעאַטער, מוזיק, בילדנדיקע קונסט. ס׳איז געגאַנגען וועגן פֿורעמען אַ נײַעם ייִדן — אַ וועלטלעכן, אַ סאָציאַליסטישן, אָבער צוגלײַך אַ קולטורעל אייגנאַרטיקן.

אָפּטיילן פֿון דער קולטור־ליגע האָבן געאַרבעט ניט נאָר אין קיִעוו, נאָר אויך אין כאַרקאָוו, מאָסקווע, וואַרשע, און שפּעטער אין ניו־יאָרק. אָבער דווקא קיִעוו איז געוואָרן דער ערשטער צענטער, וווּ מע האָט קאָנצענטרירט די כּוחות. און אין אַ גאָר קורצער צײַט האָבן די קינסטלער געשאַפֿן אַן אויסערגעוויינטלעך שטאַרקע וויזועלע וועלט — ווי אַ שטיצע פֿאַר דער ייִדישער ליטעראַטור, טעאַטער, פֿאַרלאַג־פּראָיעקטן. זיי האָבן דאָס פֿאַרבונדן מיט דער שפּראַך פֿונעם מאָדערניזם — אין זײַנע פֿאַרשידענע סטיליסטישע וואַריאַנטן.

צום באַדויערן איז די דאָזיקע תּקופֿה ניט געווען לאַנג. שוין אין 1924–1925 האָבן ס׳רובֿ טוערס אָנגעהויבן פֿאַרלאָזן קיִעוו. ריבאַק איז אַוועק אין די 1920ער יאָרן. נאָך אַ קורצער צײַט אַרבעט אין מאָסקווע, וווּ ער האָט געהאַט אַ גרויסן דערפֿאָלג, האָט ער זיך באַזעצט אין בערלין. אין 1925–1926 איז ער אויף אַ קורצער צײַט צוריקגעקומען אין סאָוועטן־פֿאַרבאַנד: ער האָט געאַרבעט, צווישן אַנדערן, ווי אַ סצענאָגראַף אינעם ייִדישן טעאַטער אין כאַרקאָוו, וווּ ער האָט געמאַכט צוויי אויפֿפֿירונגען.

אין דער דאָזיקער צײַט האָט ער אויך געשאַפֿן אַ סעריע, געווידמעט די ייִדישע קאָלווירטן אין קרים און אויפֿן דרום פֿון אוקראַיִנע. זי איז דערשינען שוין אין פּאַריז. זײַן נאָמען איז געווען גוט באַוווּסט: אויסשטעלונגען, פּובליקאַציעס, טיראַזשן האָבן זיך באַוויזן זייער גיך.

אַזוי אַרום איז ריבאַק געווען איינער פֿון די בולטסטע פֿאָרשטייער פֿון דער קולטור־ליגע.

צווישן טריומף און קרענק: ריבאַקס לעצטע יאָרן אין פּאַריז

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: ער שטאַרבט אין 1935 אין פּאַריז. ווי אַזוי איז געווען זײַן לעבן דאָרט אין יענער תּקופֿה? צי איז ער געווען אַ טייל פֿון דער קינסטלערישער סבֿיבֿה, מיט וועמען האָט ער פֿאַרקערט, איבער וואָס האָט ער געאַרבעט?

יעווהען קאָטליאַר: אין פּאַריז האָט ער גלײַך געהאַט דערפֿאָלג. מע האָט אַקטיוו געקויפֿט זײַנע ווערק, ער האָט אויסגעשטעלט, און ביז 1935 איז דאָס געווען פֿאַקטיש דער הויכפּונקט פֿון זײַן שאַפֿן. קיין פֿראַנקרײַך איז ער צוריקגעקומען פֿון ענגלאַנד, וווּ ער האָט אויך געהאַט אויסשטעלונגען און אַ פּאָזיטיוון אָפּקלאַנג — אין לאָנדאָן האָט מען אים אויפֿגענומען זייער וואַרעם.

מע האָט אים אויפֿגענומען ווי אַ גרויסן מײַסטער. די ווערק האָבן זיך פֿאַרקויפֿט, ס׳זײַנען אַרויס אַלבומען, טיראַזשן. נאָך דער חתונה מיט סאָניע אין סוף פֿון די 1920ער יאָרן האָבן זיי ניט אַזוי לאַנג געלעבט צוזאַמען. אַ געוויסע צײַט — גאַנץ פֿאַרמעגלעך — דווקא דאַנק דעם קאָמערציעלן דערפֿאָלג פֿון זײַנע ווערק.

אין פּאַריז האָט ער כּסדר געזוכט נײַע ריכטונגען פֿאַר זײַן שאַפֿן. אין די לעצטע יאָרן האָט ער זיך גענומען צו קעראַמיק און סקולפּטור. דאָס זײַנען ניט געווען נאָר עקספּערימענטן, נאָר אויך ערנסטע באַשטעלונגען — בפֿרט די צוזאַמענאַרבעט מיט דער קעראַמיק־מאַנופֿאַקטור אין סעוור. זײַנע ווערק האָט מען פֿאַרמערט אין טיראַזשן, און די געשטאַלטן — אָפֿט ייִדישע טיפּן — האָבן פֿאַרבונדן די מאָדערניסטישע שפּראַך מיט אַ געוויסער נאַיִווקייט, וואָס האָט אים דערנעענטערט צו דער פּאַריזער שול.

טראָץ דעם לעבן אין פֿראַנקרײַך האָט ער זיך זעלטן אָפּגעטראָטן פֿון דער ייִדישער טעמאַטיק. ס׳האָט זיך געדאַכט, אַז ער איז אויפֿן שפּיץ פֿון זײַנע שעפֿערישע כּוחות. אָבער די אַלטע קרענק האָבן געגעבן צו וויסן וועגן זיך: נאָך אין דער יוגנט האָט ער געלעבט אין נויט, און צוליב אַ שווערער פֿאָרעם פֿון טובערקולאָז האָט מען אים אין פּאַריז שוין ניט געקענט ראַטעווען.

נאָך זײַן טויט האָט זיך אָנגעהויבן אַ תּקופֿה פֿון פֿאַרגעסנקייט — וואָס איז באַזונדערס טראַגיש, ווײַל געוויינטלעך איז פֿאַרקערט: אַ קינסטלער ווערט באַרימט ערשט נאָכן טויט. אין זײַן פֿאַל איז דער זכּרון פֿון אים כּמעט פֿאַרשוווּנדן.

נאָר דאַנק סאָניע, וואָס האָט איבערגעלעבט דעם חורבן, אָפּגעהיט זײַנע ווערק און זיי אַריבערגעפֿירט קיין ישׂראל, איז ריבאַקס ירושה געראַטעוועט געוואָרן. אין 1962 האָט מען אין בת־ים געגרינדעט אַ מוזיי, וווּהין מע האָט איבערגעגעבן זײַנע ווערק. דווקא דעמאָלט האָט מען דעם קינסטלער פֿון ס׳נײַ אַנטדעקט — אין דער גאַנצער פֿולקייט און פֿאַרשידנאַרטיקייט פֿון זײַן שאַפֿן.

די דאָזיקע פּובליקאַציע איז צוגעגרייט געוואָרן אין ראַם פֿון אַ פּאַרטנערשאַפֿט־פּראָיעקט מיט אונעסקא, מיט דער פֿינאַנציעלער שטיצע פֿון אייראָפּעיִשן פֿאַראיין. פֿאַרן אינהאַלט טראָגט „הראָמאַדסקע ראַדיאָ‟ די איינציקע אחריות, און ער שפּיגלט נישט דאַווקע אָפּ די מיינונגען פֿון אונעסקא אָדער פֿונעם אייראָפּעיִשן פֿאַראיין.