יעקבֿ אָרענשטיין: ווי אַזוי איין פֿאַרלעגער האָט געווירקט אויף דער אוקראַיִנישער קולטור־געשיכטע

יעקבֿ אָרענשטיין: אַ געשטאַלט, וואָס גייט אַרויס פֿון אַלע דעפֿיניציעס

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: פּאַן איוואַן, פֿאַר אײַך — די געשטאַלט, דאָס בילד און בכלל די גרייס פֿון יעקבֿ אָרענשטיינס פּערזענלעכקייט — וועגן וואָס איז דאָס? ווער איז ער אַזעלכער?

איוואַן מאָנאָלאַטיי: דאָס איז אַ מענטש, וואָס האָט זיך קיין מאָל ניט געהאַלטן פֿאַר אַן אוקראַיִנער, און, אַגבֿ, אַפֿילו ניט פֿאַר אַ פֿאַרלעגער — נאָר פֿאַר אַ הענדלער אָדער אַ סוחר. אָבער די דאָזיקע געשטאַלט איז מאַסגעבנדיק פֿאַר דער פֿראַגע, ווי אַזוי מע קען פּראָמאָווירן די אוקראַיִנישע קולטור, ווען ס׳איז ניטאָ קיין אייגענע מלוכה — ניט נאָר אין גאַליציע, נאָר אויך אויפֿן אייראָפּעיִשן קאָנטינענט, און צום סוף — אין קאַנאַדע און אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן.

דאָס איז אַ ביישפּיל פֿון אַ מענטשן, וואָס האָט זיך אַליין אויפֿגעבויט, האָט געפֿירט אַן עפֿעקטיווע פֿאַרלאַגס־פּאָליטיק, האָט געהאַט זײַנע פּרינציפּן ווי אַזוי אויסצוקלײַבן מחברים און רעדאַקטאָרן.

דערצו איז דאָס אַ מענטש, וואָס איז שטענדיק געשטאַנען אויף דער גרענעץ צווישן פּאָליטישע רעזשימען. צום באַדויערן איז יעקבֿ אָרענשטיין אומגעקומען אינעם וואַרשעווער געטאָ. מע קען נאָר טרעפֿן, וואָס ער וואָלט נאָך געקענט טאָן פֿאַר דער אוקראַיִנישער קולטור, ווען ער וואָלט איבערגעלעבט די שרעקלעכע יאָרן פֿון דער צווייטער וועלט־מלחמה.

יעקבֿ אָרענשטיינס אויסגאַבעס זײַנען אַ מין „פּאַלימפּסעסט“, וואָס שײַנט דורך יאָרן, תּקופֿות און דורות. און אין זײַן צײַט האָט דער באַוווּסטער אוקראַיִנישער שרײַבער ראָמאַן איוואַניטשוק באַמערקט, אַז יעדער אָרנטלעכער אוקראַיִנער דאַרף האָבן אין זײַן ביכער־שאַנק כאָטש איין בוך, וואָס יעקבֿ אָרענשטיין האָט אַרויסגעגעבן.

יעקבֿ אָרענשטיינס וואָרצלען: די משפּחה, קאָלאָמיי און די ערשטע אויסגאַבעס

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: יעקבֿ אָרענשטיין ווערט געבוירן דעם 25סטן פֿעברואַר 1875 אין קאָלאָמיי. וווּ וואַקסט ער אויף און אין וואָס פֿאַר אַ באַדינגונגען?

איוואַן מאָנאָלאַטיי: דאָס איז אַ ניט־באַמיטלטע ייִדישע משפּחה. זײַן מאַמע האָט געשטאַמט פֿונעם שטעטל קיטעוו אין הוצולן־לאַנד, און דער טאַטע — צי פֿון קאָלאָמיי, צי ער איז אַהין געקומען ווי אַ קאָמיוואָיאַזשאָר, אַ הענדלער מיט ביכער, פּאַפּיר און פֿאַרשידענע שרײַבוואַרג.
משמעות איז יעקבֿ אָרענשטיין אויפֿגעוואַקסן אין אַ טראַדיציאָנעלער ייִדישער קולטורעלער און בילדונגס־סבֿיבֿה.

מע האַלט, אַז ער האָט פֿאַרענדיקט אַ טראַדיציאָנעלע ייִדישע שול, צי ער האָט געלערנט אין דער קאָלאָמייער גימנאַזיע — וועגן דעם גייען נאָך ביז הײַנט וויכּוחים. צוגלײַך איז באַוווּסט, אַז זײַנע קינדער זײַנען געווען תּלמידים פֿון דער קאָלאָמייער גימנאַזיע — דאָס באַשטעטיקן די באַריכטן פֿון אָנהייב 20סטן יאָרהונדערט.

די ערשטע צענדליקער יאָרן פֿון יעקבֿ אָרענשטיינס לעבן און טעטיקייט זײַנען ווייניק אויסגעפֿאָרשט. ס׳זײַנען ניטאָ קיין פֿאַרלאָזלעכע דאָקומענטן, וואָס זאָלן איינדײַטיק עדות זאָגן, צי ער איז כּסדר געווען אין קאָלאָמיי, צי ער איז אַרומגעפֿאָרן איבער דער דעמאָלטיקער גאַליציע. באַוווּסט איז, אַז זײַן פֿרוי איז געווען פֿון רײַשע. נאָך דער מיליטער־דינסט איז ער געראָטן אַהין, האָט חתונה געהאַט מיט איר (כאָטש די חופּה איז פֿאָרגעקומען אין דער קאָלאָמייער שול), און אויפֿן שוועל פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט האָט ער זיך אומגעקערט קיין קאָלאָמיי און אָנגעהויבן זײַן פֿאַרלאַגס־טעטיקייט.

בײַם אָנהייב האָבן זײַנע אויסגאַבעס געהאַט אַ פּאַטראָנאַזש־קליענטעלן כאַראַקטער, ווײַל באַמיטלטע קאָלאָמייער ייִדן האָבן מיטפֿינאַנצירט די דאָזיקע פּראָיעקטן. ער האָט זיך גענומען צו פֿאַרשידענע פֿאָרמאַטן: געדרוקט פּאָסטקאַרטלעך, בלאַנקען, אַרויסגעגעבן אַ פּויליש־שפּראַכיקע ביבליאָטעק פֿאַר דער שול־יוגנט, אין וועלכער ס׳זײַנען דערשינען עטלעכע ביכער.

מיט דער צײַט האָט אָרענשטיין פֿאַרשטאַנען, אַז דער פּוילישער פּראָיעקט און דאָס קאָקעטירן מיט דער רוסישער אָקופּאַציע־מאַכט בעת דער ערשטער וועלט־מלחמה זאָגן ניט צו גאָרנישט גוטס. ער גייט איבער צום אוקראַיִנישן פּראָיעקט, וואָס ער פֿירט דורך אין פֿאָרמאַט פֿון אַן „אַלגעמיינער ביבליאָטעק“ — אַ ביליקער ביכער־סעריע, וואָס איז אין אָנהייב ניט געווען צו שיין אויסגעשטאַט צוליב דער קוואַליטעט פֿונעם פּאַפּיר.

שפּעטער, שוין אין בערלין און לײַפּציק, באַקומען די דאָזיקע אויסגאַבעס אַ סך אַ שענער אויסזען. בסך־הכּל רעכנט מען זיי ביז אַ האַלבן טויזנט. דאָס זײַנען געווען ווערק פֿון דער אוקראַיִנישער און וועלט־ליטעראַטור, דראַמאַטורגיע, אַרבעטן אין סאָציאָלאָגיע, געשיכטע, עטנאָגראַפֿיע, און אויך היסטאָרישע מאַפּעס. דאָס אַלץ איז יעקבֿ אָרענשטיין געלונגען דורכצופֿירן, צווישן אַנדערן, דאַנק דער שטיצע פֿון דער קאָלאָמייער אינטעליגענץ.

דווקא אין דער דאָזיקער סבֿיבֿה איז דערצײַטיקט געוואָרן דער געדאַנק צו שאַפֿן אַ פֿאַרלאַג, וואָס זאָל פּאָפּולאַריזירן די אוקראַיִנישע שפּראַך און ליטעראַטור.

אַרויסרײַסן זיך פֿון די „מויערן“: פֿאַר וואָס איז יעקבֿ אָרענשטיינס וועג געווען אויסערגעוויינטלעך פֿאַר זײַן צײַט

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: אין אײַער אַרטיקל וועגן יעקבֿ אָרענשטיין אויפֿן פּאָרטאַל „איסטאָריטשנאַ פּראַוודאַ“ האָט איר באַמערקט, אַז ס׳איז אים געלונגען זיך אַרויסצורײַסן פֿון די „מויערן“ פֿון דער טראַדיציאָנעלער ייִדישער קהילה. איך האָב דאָס אויפֿגענומען ווי אַ גאָר אויסערגעוויינטלעכע דערשײַנונג פֿאַר יענער צײַט.

וואָס איז בכלל געווען דער קאָנטעקסט? ווי שווער איז געווען צו ווערן דער, וואָס ס׳איז געוואָרן יעקבֿ אָרענשטיין?

איוואַן מאָנאָלאַטיי: ווי עס זעט אויס, האָט יעקבֿ אָרענשטיין פֿאַר אַלץ דערזען אין דער דעמאָלטיקער אייראָפּעיִשער קולטור אַ וועג צו זײַן אייגענעם וווּקס. ס׳גייט דאָ וועגן זײַן אויסוואַקסן ווי אַ פֿאַרלעגער פֿון ליטעראַטור אויף אייראָפּעיִשע שפּראַכן. און ביז הײַנט בלײַבט אַ פּאַראַדאָקס די טעזע, וואָס מע קען ניט באַווײַזן און ניט ווידערלייגן: במשך פֿון זײַנע יאָרן טעטיקייט האָט יעקבֿ אָרענשטיין ניט אַרויסגעגעבן קיין איין בוך אָדער בראָשור אויף ייִדישע שפּראַכן — ניט אויף העברעיִש און ניט אויף ייִדיש. דאָס איז אַ רעטעניש פֿאַר די ביבליאָלאָגן.

צוגלײַך האַלט מען מיט פֿולן רעכט, אַז יעקבֿ אָרענשטיין איז געווען אַן אוקראַיִנישער פֿאַרלעגער, און ניט קיין „ייִדישער פֿאַרלעגער פֿון אוקראַיִנישע ביכער“. איך, צווישן אַנדערן, טענה דאָס אין מײַן בוך „דער פֿאָלשטרעקער פֿון וואָרט. יעקבֿ אָרענשטיין: אַן אוקראַיִנישער פֿאַרלעגער אויף די שיידוועגן פֿון קולטורן, אידעאָלאָגיעס און פּאָליטיק“. ווײַל ער האָט פֿאַקטיש מאָנאָפּאָליזירט די אוקראַיִנישע פֿאַרלאַגס־קולטור — לכל־הפּחות אויפֿן ניוואָ פֿון אַזאַ מיטלשטאָט אין גאַליציע ווי קאָלאָמיי. מע דאַרף געדענקען, אַז דעמאָלט, לויט דעם עטנישן באַשטאַנד פֿון דער באַפֿעלקערונג, איז די ייִדישע קהילה אין קאָלאָמיי געווען גרעסער ווי סײַ די פּאָליאַקן, סײַ די אוקראַיִנער. דווקא אין אַזאַ „שמעלצטאָפּ פֿון פֿעלקער“, אינעם קעגנזײַטיקן ווירקן פֿון קולטורן, האָט זיך משמעות געפֿורעמט די הכּרה, אַז מע דאַרף פּראָמאָווירן די אוקראַיִנישע קולטור.

יעקבֿ אָרענשטיין שטעלט זיך אין אַ גרויסער מאָס פֿאָר ווי אַן אַרכיטעקט פֿון פֿאַרשטענדעניש — פֿאַר אַלץ דעם ייִדיש־אוקראַיִנישן. אַזעלכע געשטאַלטן זײַנען דעמאָלט ניט געווען פֿיל. ווײַל אויף די טוערס פֿון קולטור און פּאָליטיק האָבן געדריקט סײַ די נאַציאָנאַלע, סײַ די קאָנפֿעסיאָנעלע אָנגעהעריקייט — און מע האָט טאַקע געדאַרפֿט „אַרויסגיין פֿון די דאָזיקע מויערן“.

הייסט עס, אין יסוד פֿון אָרענשטיינס פֿאַרלאַגס־טעטיקייט איז, לויט מיר, געלעגן דער געדאַנק פֿון פֿאַרשטענדעניש צווישן די פֿעלקער — בפֿרט דורכן אוקראַיִנישן בוך.

פֿונעם געדאַנק פֿון אַ צוטריטלעכן בוך ביז הונדערטער אויסגאַבעס: אָרענשטיינס וועג

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: וואָס מיינט איר, וואָס איז געווען דער יסוד אָדער די טרײַבקראַפֿט פֿון פֿורעמען דווקא אַזעלכע ווערטן און אַזאַ אָפּטיק? ווײַל אין יענע יאָרן, מיין איך ניט, אַז דאָס איז געווען אַזוי כּדאַי — צי טעה איך זיך?

איוואַן מאָנאָלאַטיי: ס׳איז שווער צו זאָגן איינדײַטיק. איך מיין, אַז אין אַ געוויסער מאָס איז דאָס יאָ געווען כּדאַי, ווײַל די פֿאָרשער זײַנען מסכּים, אַז אַ מאַטעריעלער מאָמענט איז אין אָרענשטיינס פֿאַרלאַגס־טעטיקייט טאַקע געווען. פֿאַרשטייט זיך, אַז ער האָט ניט פֿאַרדינט קיין ריזיקע פֿאַרמעגנס, אָבער אַ וויכטיקע פֿאָרויסזעצונג פֿון זײַן דערפֿאָלג איז געווען די שטיצע פֿון דער אוקראַיִנישער סבֿיבֿה. אויף זײַנע ערשטע אויסגאַבעס האָבן גלײַך אַכטונג געגעבן באַדײַטנדיקע ביבליאָלאָגן און ביבליאָגראַפֿן.

ביסלעכווײַז קומט יעקבֿ אָרענשטיין צום געדאַנק פֿון אַ ביליקער ביכער־סעריע — אַ ביבליאָטעק, צוטריטלעך פֿאַר אַ ברייטן קרײַז לייענער: סײַ פּויערים, סײַ שטאָטלײַט, סײַ די, וואָס האָבן ניט געהאַט קיין גרויסע מיטלען, אָבער האָבן געוואָלט לייענען דאָס אוקראַיִנישע וואָרט. אין 1909 הייבט ער אָן זײַן סימבאָלישן פּראָיעקט — די „אַלגעמיינע ביבליאָטעק“. צוגלײַך איז דאָס ניט געווען עפּעס אַן אומגעהערטס: דער פֿאָרמאַט פֿון ביליקע קעשענע־ביכלעך איז שוין געווען פֿאַראַן אינעם אייראָפּעיִשן קולטור־לעבן. דווקא דער דאָזיקער געדאַנק האָט אים געבראַכט דערפֿאָלג. ביזן אָנהייב פֿון דער ערשטער וועלט־מלחמה האָט ער אַרויסגעגעבן איבער 150 נומערן, וואָס מע האָט אָפֿט פֿאַראייניקט אין בענד (למשל, „באַנד ערשטער–צווייטער“ אָדער „ערשטער–דריטער“). צוליב דעם איז ביז הײַנט שווער גענוי צו באַשטימען די גאַנצע צאָל אויסגאַבעס — די חשבונות זײַנען פֿאַרשידענע.

נאָך דער ערשטער וועלט־מלחמה האָט אָרענשטיין ווײַטער געפֿירט די דאָזיקע אַרבעט שוין אין פֿאָרעם פֿונעם פֿאַרלאַג „אוקראַיִנסקאַ נאַקלאַדניאַ“ („דער אוקראַיִנישער פֿאַרלאַג“) אין לײַפּציק און בערלין. צוגלײַך זײַנען דערשינען אַ סך ביכער אויך אויסער דער דאָזיקער סעריע.

אַ וויכטיקע געשטאַלט לעבן אים איז געווען באָהדאַן לעפּקי — אַ קאָלעגע און אַן אָנרעגער, וואָס האָט געשטיצט זײַנע פֿאַרלאַגס־איניציאַטיוון. ער האָט געאַרבעט סײַ אונטער זײַן אייגענעם נאָמען, סײַ אונטער פּסעוודאָנימען, און האָט געהאָלפֿן פֿורעמען די רעדאַקציע־פּאָליטיק. צווישן אַנדערן האָט ער צוגעצויגן יונגע מענטשן, וואָס האָבן געקענט פֿרעמדע שפּראַכן און האָבן געקענט גוט איבערזעצן.

יעקבֿ אָרענשטיין האָט אַקטיוו פֿאַרקערט מיט אוקראַיִנער פֿון פֿאַרשידענע פּאָליטישע ריכטונגען. צווישן אַנדערן האָט ער אָנגעהאַלטן קאָנטאַקטן מיט יעווהען קאָנאָוואַלעץ, זיך געטראָפֿן מיט פֿאָרשטייער פֿון דער אוקראַיִנישער מיליטערישער אָרגאַניזאַציע אין בערלין בעתן אָפּגעהילכטן „שטײַגער־פּראָצעס“ פֿון 1924–1925, ווען מע האָט דעם ייִדן סטאַניסלאַוו שטײַגער חושד געווען אין אַן אַטענטאַט אויפֿן פּוילישן פּרעזידענט סטאַניסלאַוו וואָיטשעכאָווסקי אין לעמבערג.

אָבער, אַז מע לייגט אַוועק אין אַ זײַט די פּאָליטישע דימענסיע, שטעלט זיך אָרענשטיין פֿאָר ווי אַ פֿיגור פֿון דער ערשטער ריי אין דער אוקראַיִנישער קולטור פֿונעם ערשטן דריטל פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט. זײַן אַנטוויקלונג ווי אַ פֿאַרלעגער האָבן אין אַ גרויסער מאָס אָפּגעשטעלט די היסטאָרישע אומשטענדן: די שרעקלעכע יאָרן פֿון דער ערשטער וועלט־מלחמה, דער וואַקסנדיקער אַנטיסעמיטיזם און דאָס קומען צו דער מאַכט פֿון די נאַציס אין דײַטשלאַנד. הײַנט רעדן די פֿאָרשער וועגן דעם, אַז לגבי אים איז אָנגעווענדט געוואָרן דער אַזוי גערופֿענער קולטוראָציד: די נאַצישע מאַכט האָט דירעקט אָפּגעלייקנט דאָס רעכט פֿון ייִדן צו שאַפֿן קולטור.

יעקבֿ אָרענשטיינס אייראָפּעיִשע אָדיסעע: פֿון קאָלאָמיי ביז בערלין

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: פּאַן איוואַן, איך וויל זיך באַזונדער אָפּשטעלן אויף דער דאָזיקער תּקופֿה פֿון זײַן לעבן: ווי אַזוי און אונטער וועלכע אומשטענדן פֿאָרט יעקבֿ אָרענשטיין אַוועק און געפֿינט זיך אין ווין, און שפּעטער אין בערלין? וואָס געשעט ווײַטער? אין וועלכער מאָס האָט דאָס געווירקט אויף זײַן אַרבעט, און ווי וויכטיק איז דאָס געווען פֿאַר דער דעמאָלטיקער אוקראַיִנע?

איוואַן מאָנאָלאַטיי: איך האַלט, אַז יעקבֿ אָרענשטיין קען באַטראַכט ווערן ווי אַ מין „וואַנדערנדיקער פֿאַרלעגער“. ער פֿאַרווירקלעכט דעם מאָדעל פֿון אַ פֿאַרלעגער אין גלות, ווײַל ער פֿאָרט אַוועק פֿון קאָלאָמיי אין יולי 1917 — און דערמיט הייבט זיך פֿאַקטיש אָן זײַן אייראָפּעיִשע אָדיסעע. צוליב אַ סך סיבות קען ער זיך שוין ניט אומקערן קיין קאָלאָמיי, נאָך דעם ווי אין גאַליציע איז אײַנגעשטעלט געוואָרן די פּוילישע מאַכט: די אָרטיקע אַדמיניסטראַציע דערקלערט אָפֿן, אַז זי וועט ניט דערלאָזן זײַן צוריקקומען. צוערשט איז ער אין ווין, שפּעטער — אין בערלין.

צוגלײַך איז פֿאַראַן אַ באַצייכנדיקער עפּיזאָד פֿון אוקראַיִניש־ייִדישער קולטורעלער קעגנזײַטיקער ווירקונג: אין 1918 פֿאָרט אָרענשטיין אַריבער קיין קיִעוו, באַזעצט זיך אויף דער הײַנטיקער טערעשטשענקיווסקאַ־גאַס און האַלט אָן קאָנטאַקטן מיט דער אינטעלעקטועלער סבֿיבֿה, בפֿרט אַרום דעם פֿאַרלאַג „דרוקאַר“. ער פֿאָרלייגט זײַנע פֿאַרלאַגס־דינסטן, מאַטעריעלע שטיצע, איז גרייט צו פֿינאַנצירן דעם אוקראַיִנישן פּראָיעקט. אין יענער צײַט טרעט ער אויך אויף ווי אַ פֿאָרשטייער פֿון פּאַוולאָ סקאָראָפּאַדסקיס אוקראַיִנישער מלוכה בעת זײַנע נסיעות קיין עסטרײַך און דײַטשלאַנד; מע דערמאָנט אויך שווייץ, כאָטש קיין דאָקומענטאַלע באַשטעטיקונג דערפֿון איז ניטאָ.

מיט דער צײַט באַזעצט זיך אָרענשטיין אין דײַטשלאַנד, וווּ ער געפֿינט אַ פּאַסיקע פּאָליגראַפֿישע באַזע — כאָטש, וואָס איז וויכטיק, אַן אייגענע דרוקערײַ האָט ער קיין מאָל ניט געהאַט. דאָס איז, אַגבֿ, אַן אינטערעסאַנטער מאָמענט: ענלעך צו געוויסע הײַנטיקע פֿאַרלעגער, האָט ער געקענט אַרבעטן אָן אַן אייגענער אינפֿראַסטרוקטור, און פֿאָרט שאַפֿן קוואַליטעטישע ביכער. דווקא דאָ הייבט זיך אָן זײַן דײַטשישע תּקופֿה — אַן אויסערגעוויינטלעך אינטערעסאַנטע, כאָטש אַ שווערע. די אוקראַיִנישע רעגירונג, וואָס האָט פֿאַרשטאַנען די פֿינאַנציעלע שוועריקייטן — בפֿרט די אינפֿלאַציע, די היפּער־אינפֿלאַציע און די סכּנה פֿון באַנקראָט, — שטיצט אָרענשטיין. צווישן אַנדערן גיט סימאָן פּעטליוראַ אָן אַ באַפֿעל צו קויפֿן זײַנע ביכער, כּדי אַזוי אַרום צו העלפֿן דעם פֿאַרלעגער. די עמיגראַציע־רעגירונג פֿון דער אוקראַיִנישער פֿאָלקס־רעפּובליק גיט אים אַפֿילו אַ הויז אין בערלין, כּדי אײַנצואָרדענען דעם פֿאַרלאַג. אין 1920 ווערט דאָ געגרינדעט „אוקראַיִנסקאַ נאַקלאַדניאַ“ — אַ פֿאַרלאַג, וועמענס ציל, לויט דעם סטאַטוט, איז געווען צו פֿאַרשפּרייטן אוקראַיִניקע אויף דער וועלט. ס׳איז געגאַנגען ניט נאָר וועגן ביכער אויף אוקראַיִניש, נאָר וועגן אַ ברייטערער פֿאָרשטעלונג פֿון דער אוקראַיִנישער קולטור — סײַ אין אייראָפּע, סײַ אין דער נײַער וועלט.

אָרענשטיין פֿירט אַקטיוו דורך די דאָזיקע מיסיע: אין 1920–1921 פֿאָרט ער אַרום איבער קאַנאַדע און די פֿאַראייניקטע שטאַטן. צוגלײַך איז ער אונטער אַ שטענדיקער אויפֿזיכט פֿון דער פּוילישער פּאָליציי און פֿון די דיפּלאָמאַטישע דינסטן פֿון דער צווייטער פּוילישער רעפּובליק, וואָס האַלטן אים פֿאַר פּאָליטיש ניט־פֿאַרלאָזלעך. דאָ באַווײַזט זיך אַ געוויסע סתּירה: פֿאַר די אוקראַיִנער איז ער אַ פּאָפּולאַריזאַטאָר פֿון קולטור, די פּוילישע זײַט, דערקעגן, באַשולדיקט אים אין אַנטי־מלוכישער טעטיקייט.

ס׳איז פֿאַראַן אויך אַ ווייניק באַקאַנטער פֿאַקט: אָרענשטיין האָט פֿינאַנצירט דעם אײַנקויף פֿון עטלעכע מיליטערישע עראָפּלאַנען פֿאַר דער אַוויאַציע פֿון דער אוקראַיִנישער פֿאָלקס־רעפּובליק אין דײַטשלאַנד. דאָס באַשטעטיקן אַרכיוו־עדות. אמת, די עראָפּלאַנען זײַנען ביז צום סוף ניט אָנגעקומען קיין אוקראַיִנע — מע האָט זיי פֿאַרטיילט ווי רעפּאַראַציעס נאָך דער ערשטער וועלט־מלחמה אין ווײַמאַרער דײַטשלאַנד.

הייסט עס, דווקא די דײַטשישע תּקופֿה איז, לויט מײַן מיינונג, געווען די פּראָדוקטיווסטע: זי האָט אָרענשטיין צוגעשטעלט ברייטע קאָנטאַקטן, אַ נעץ פֿון פֿאַרבינדונגען און אַן אַקטיווע צוזאַמענאַרבעט מיט די אוקראַיִנישע עמיגראַנטן־קרײַזן.

יעקבֿ אָרענשטיינס לעצטע יאָרן: וואַרשע און די טראַגעדיע פֿון געטאָ

יעליזאַוועטאַ צאַרעהראַדסקאַ: ווי אַזוי איז געשען, אַז אַ מענטש, וואָס איז אַזוי פֿיל אַרומגעוואַנדערט און האָט משמעות גוט פֿאַרשטאַנען, וואָס קומט פֿאָר אין לאַנד און אויף דער וועלט, איז ניט אַוועקגעפֿאָרן? די נאַציס האָבן דערמאָרדעט יעקבֿ אָרענשטיין אין וואַרשע אין 1942.

איוואַן מאָנאָלאַטיי: פֿון 1933, ווען די נאַציס קומען צו דער מאַכט, און בפֿרט נאָך 1937, ווען ס׳באַווײַזן זיך דאָקומענטירטע עדות פֿון קולטוראָציד און פּרוּוון צוצונעמען דעם פֿאַרלאַג, מוז אָרענשטיין פֿאַרלאָזן דײַטשלאַנד. מע זאָגט אים גלאַט אַרויס — צווישן אַנדערע, פֿאָרשטייער פֿון געסטאַפּאָ — אַז ער מוז פֿאַרמאַכן דעם פֿאַרלאַג און אים איבערגעבן אין „אַרישע הענט“.
ער פֿאָרט אַוועק קיין וואַרשע, וווּ ער וווינט אויף דער בעלגיסקע־גאַס (די גאַס עקזיסטירט נאָך הײַנט, און דאָס הויז איז געבליבן) צוזאַמען מיט זײַן זון און מיט דער טאָכטער רעגינאַ. פֿון 1938–1939 איז ער פֿאַקטיש כּסדר אין וואַרשע.

פֿון צײַט צו צײַט פֿאָרט אָרענשטיין קיין לעמבערג, וווּ ס׳וווינט זײַן אַנדער טאָכטער אַדעלינאַ. דאָרט וווינט אויך זײַן איידעם, און אויך די אייניקלטאָכטער מירע (מרים), וועגן וועלכער ס׳איז ווייניק באַוווּסט. משמעות איז זי, ווי איר מוטער אַדעלינאַ, אומגעקומען אינעם לעמבערגער געטאָ אין 1943.

דאָס איז אַן אויסערגעוויינטלעך שווערע תּקופֿה. ווי דער אוקראַיִנישער ביבליאָלאָג לעוו ביקאָווסקי האָט דערמאָנט, האָט אָרענשטיין באַוווּסטזיניק באַשלאָסן צו טיילן דעם גורל פֿון זײַנע שבֿט־ברידער. מסתּמא האָט ער געהאַט די מעגלעכקייט אַוועקצופֿאָרן פֿון וואַרשע — בפֿרט קיין לעמבערג אָדער קאָלאָמיי, — אָבער ער האָט דאָס ניט געטאָן און איז פֿרײַוויליק געראָטן הינטער די טויערן פֿונעם וואַרשעווער געטאָ.

הײַנט איז גענוי באַוווּסט, אַז דעם 12טן סעפּטעמבער 1942 איז יעקבֿ אָרענשטיין אומגעקומען צוזאַמען מיט זײַן פֿרוי און מיט דער טאָכטער רעגינאַ אינעם וואַרשעווער געטאָ.

די דאָזיקע פּובליקאַציע איז צוגעגרייט געוואָרן אין ראַם פֿון אַ פּאַרטנערשאַפֿט־פּראָיעקט מיט אונעסקא, מיט דער פֿינאַנציעלער שטיצע פֿון אייראָפּעיִשן פֿאַראיין. פֿאַרן אינהאַלט טראָגט „הראָמאַדסקע ראַדיאָ‟ די איינציקע אחריות, און ער שפּיגלט נישט דאַווקע אָפּ די מיינונגען פֿון אונעסקא אָדער פֿונעם אייראָפּעיִשן פֿאַראיין.